“Раней пісьменнікі пісалі кніжкі, а чытачы іх чыталі.
Сёння чытачы пішуць кніжкі, і ніхто не чытае”.
Оскар Уайльд.
“Я не збіраюся пісаць для чытачоў, якіх няма”.
Міхаіл Зошчанка.
“Мы – лісоўчыкі, злыя хлопчыкі.
З цара-бацькі здзярэм панталончыкі.” Песня лісоўчыкаў з непераможнай лёгкай кавалерыі
камандзіра яны мелі славутага віленскага пана палкоўніка Аляксандра Язэпа Лісоўскага.
У яго ўзялі адвагу ды імя сваё.
І
Гэтая гісторыя пачалася тады, калі сусветны фінансавы крызіс, нібы жахлівае нечаканае цунамі, ударыў па ўсіх кантынентах. Лопаліся, як мыльныя бурбалкі, яшчэ ўчора магутныя вялікамоцныя фінансавыя імперыі. Банкіры страляліся або рабілі сабе харакіры. Спыняліся заводы. Застывалі на будаўнічых пляцоўках вежавыя краны. Пакрываліся пылам бліскучыя шыкоўныя непрададзеныя аўтамабілі. Самалёты не ўзнімаліся ў неба, бо не было паліва. Дзесяткі тысячаў раззлаваных пасажыраў штурмавалі білетныя касы і кабіны дыспетчараў. Гнеўна ўзвіваліся кулакі. Рэзка звінела разбітае шкло. Ды пратэстоўцаў сустракала не паліцыя, а страшэнна стомленыя, але спакойныя позіркі аэравакзальнага службовага персаналу. Адказ быў адзіны:
– Чакайце. Крызіс.
І людзі аціхалі. Асабліва ўражваў іх, людзей, той ледзяны спакой, з якім прамаўляліся словы. Усе разумелі: «Хоць плач, хоць галасі – рады не дасі». Пасажыры пачыналі ўмошчвацца на начлег. Тыя, каму не пашэнціла з гатэлем, клалі галовы на валізкі і чамаданы, на свае далоні і прымушалі сябе заснуць. Асабліва ж змораныя і непераборлівыя, прыняўшы позу эмбрыёна, спалі проста на падлозе.
Катастрафічна абваліліся кошты вуглевадародаў. За барэль нафты давалі трыццаць пяць даляраў, хоць яшчэ напрыканцы мінулага 2008 года ён цягнуў на ўсе 160. Адразу ж змізарнела Сібір – нафтагазавае вымя Расіі, ды й уся расійская вуглевадародная імперыя. Аравійскія шэйхі-мільярдэры прыкметна засумавалі, і ручай упрыгожанняў, што няспынна цёк ды цёк у іхнія гарэмы, перасох. У Ісландыі ваяўнічыя нашчадкі вікінгаў вываліліся, як белы мядзведзь з-за айсбергу, на вуліцы і змусілі пайсці на «вольны хлеб» свой урад. Рэспубліка Беларусь ліхаманкава шукала інвестараў і крэдытаў...
Шаноўны чытач, хоць раз у жыцці вы правальваліся пад лёд? Калі ён не тонкі, як папера ці як маладая бяроста, не гнецца-трашчыць, асцерагаючы, папярэджваючы, а з рэзкім вострым хрустам ломіцца, пераварочваецца, выслізгвае і вырываецца з-пад ног у адно імгненне, адразу ж. Гоп!!! – і вы з галавою ў лютамарознай вадзе. Незайздросная сітуацыя. Вось такое ж здарылася і з сусветнай эканомікай. Такі шок атрымаў і наш герой, ІП (індывідуальны прадпрымальнік) Вітаўт (імя сапраўднае) Гарткевіч.
Гэта быў трыццацівасьмігадовы цёмнарусы смугласкуры чалавек у акулярах. Ён меў прыгажуню жонку Віялету і дзесяцігадовую дачку Валькірыю (імя таксама сапраўднае). У свой час Вітаўт скончыў вайсковую яшчэ агульнасаюзную вучэльню ў Мінску, падчас практыкі ездзіў на ракетны палігон Капусцін Яр у расійскай Астраханскай вобласці, але рванула гарбачоўская перабудова, рухнуў «сплоченный навеки Советский Союз», і наш герой у прамым сэнсе апынуўся на вуліцы. Каму служыць? Каго абараняць? Куды ісці? Хто за ягоную вайсковую службу дасць яму, Вітаўту Гарткевічу, хлеб і кватэру?
Такія ці прыкладна такія пытанні задаваў разгублены Вітаўт сабе і Сусвету. Ды, як спяваецца ці як спявалася ў папулярнай песні, «а в ответ – тишина».
А зусім жа нядаўна ён, Вітаўт Гарткевіч, быў упэўненым у сабе поўным сілаў маладым мужчынам, які, кінуўшы неперспектыўную вайсковую службу, ірвануў у бізнэс і даволі паспяхова. «Сядзіць ІП, да трубы прыліп». Гэта пра яго і пра такіх, як ён, несупынна балбаталі з экранаў тэлевізійныя маскоўскія задорнавы. Вітаўт валодаў прыватнай фірмачкай, што вельмі прыбыткова перапрадавала за мяжу расійскі мазут. Не будзем удакладняць, якім чынам ён атрымаў ліцэнзію, каму, як кажуць, «падмазаў», каго далікатна і пачціва ўзяў пад локцік. Гэта справа будучых рэвізораў...
Ды людзі, прынамсі, маладыя і найболей актыўныя з іх, аказаліся на праверку далёка не такімі пасіўнымі і зусім не драўлянымі. Як жарабкі-рысакі падчас англійскага дэрбі, усе вельмі рэзка, галопам ірванулі ў бізнэс. Вядомая расійская тэлевуман Святлана Сарокіна якраз зазначыла тады ў сваім шоў, што на ўсёй постсавецкай прасторы канчаткова і беспаваротна спыніўся пераход з ніжэйшай сацыяльнай групы ў вышэйшую па вертыкалі, бетон зацвярдзеў, ператварыўся ў камень. Прасцей кажучы, калі вы праспалі, праміргалі, не паспелі ўзяць у сваю ўласнасць нафтавую свідравіну, або швачную майстэрню, або вулічны шапік па продажы надзіманых паветраных шарыкаў, вы і, вядома ж, вашыя дзеці ўжо ніколі іх не возьмуць. Вы назаўсёды застанецеся пралетарамі, будзеце ў нядзелю смактаць разам з такімі ж як вы сябрукамі цёплае нясмачнае бутэлечнае піва, хадзіць, як калісьці на паншчыну, на нямілую працу, жыць-ліпець ад аванса да палучкі, а самыя «прасунутыя» між вас зноў успомняць «мудрых барадачоў»: Маркса, Энгельса, Леніна і будуць у хаўрусе са сваімі напаўгалоднымі і таму агрэсіўнымі дзеткамі развучваць у былых ленпакоях «Інтэрнацыянал». Найвелькая радасць для таварыша Генадзя Зюганава!
«Ты – ніхто, – сказаў сам сабе Вітаўт Гарткевіч (А ён умеў быць сурова-самакрытычным – вайсковая казарма навучыла.), – Ты – паршывы абсыпаны блохамі шчанюк, месца якому на памыйніцы. Ты – мокрая ануча, якой падціраюць падлогу. Ты – брудны шматок туалетнай паперы, які выкарысталі па прамым прызначэнні і шпурнулі ў сьметнік, ды й нават тут шматку не пашанцавала – ён праляцеў міма і ўпаў у смярдзючую зялёную лужыну. Ты...». І гэтак далей. Славяне, асабліва беларусы, умеюць самабічавацца.
Але што ж рабіць? Ісці ў пралетары? Ніколі! Гвардыя памірае, але не здаецца. Гэта ён, Вітаўт Гарткевіч, як чалавек адукаваны-начытаны, успомніў старых французаў. Ды французы французамі, а, як, казалі ў войску, кішка кішцы марш грае. Кажучы цывільнай моваю, дужа хочацца жраць. А каб добра жраць (прабачце, есці), трэба мець грошы.
За прымітыўна-нясмачнай ранішняй яешняй жонка Віялета спачувальна глянула на Вітаўта, павяла прыгожым аголеным плечыкам, падкусіла:
– І доўга, князь, будзеш у паход збірацца?
Князем яна называе мужа таму, што імя ў яго дужа рэдкае, з часоў Вялікага Княства Літоўскага. Імем сваім Вітаўт, дарэчы, ганарыўся.
На жончыну кпіну Гарткевіч не зрэагаваў. Паныла еў бела-жоўтую яешню. Аб нечым дужа засяроджана думаў.
– І калі ж, князь, палюддзе паедзеш збіраць? – не адставала Віялета.
Адразу відно, што вучылася на гістарычным факультэце, хоць працуе ў дробнай турыстычнай фірмачцы.
Віялета, ягоная Віялета, прыгожая жанчына, нездарма Вітаўт біўся за яе са студэнтамі-гісторыкамі на дыскатэцы. Пасля той бойкі ў яго нават захістаўся пярэдні зуб, а рэбры смылелі з тыдзень. Ды й ён добра памахаў тады курсанцкай дзягаю з цяжкой спражкай. Як любой нармальнай здаровай самцы Віялеце спадабалася крывавая жорсткая баталія, што ўскіпела за права валодання ёю, і яна абрала Гарткевіча.
Жонцы трыццаць два. Светларусая васільковавокая з пяшчотнай малочнай скураю, на якой падчас гневу альбо ў час бурнага кахання ярка ўспыхвае мілая чырвань. Вітаўт, будучы ў лагодным настроі, называў яе – мая русалка. А калі злаваўся (апошнім часам такое здаралася амаль штодня) – Соф’я Пяроўская. Гэта ў гонар тэрарысткі, генеральскай дачкі, якая ў дужа далёкім 1881 годзе кіравала забойцамі расійскага цара.
Вітаўт, павольна жуючы, апусціўшы і ледзь не ўваткнуўшы галаву ў талерку, знізу ўверх паглядзеў на жонку. Так, прыгожая. Але зусім нядаўна ледзь прыкметна акруглілася-пацяжэла пяшчотнае падбароддзе, вось-вось (не дай, Жаночы Бог!!!) з’явіцца складка. Ужо разы два Віялета прасіла даць грошай на пластычную аперацыю, і Гарткевіч згадзіўся, абяцаў, і раптам – гэты неспадзяваны дзікі, востра-непрыемны, як хворы пеніс, Крызіс! Ён аж скрыгатнуў зубамі.
Жонка зразумела гэтае ягонае скрыгатанне як нязгоду са сваімі словамі і рэзка матнула прыгожай галоўкай, бо таксама была дужа нервовая:
– Грошай у сям’і няма. Калі, нарэшце, пойдзеш працаваць, бізнэсмэн наш няўдалы? Трэба нахіліцца, каб з ручая напіцца!
– Бач ты яе – прымаўкамі загаварыла, – шпурнуў убок відэлец, гняўліва пачаў узнімацца над сталом Вітаўт, ды яго апярэдзіла дачка Валькірыя. Яна, сярдзіта бліснуўшы чорнымі вачыма, крыкнула маці проста ў твар:
– Перастань чапляць бацьку, Соф’я Пяроўская!
Ад такіх доччыных словаў светлыя шчочкі Віялеты адразу ж узяліся дробнымі чырвонымі плямкамі. Яна аж задыхнулася. А Гарткевіч са здзіўленнем і вострай бацькоўскай радасцю (абараніла! падтрымала!) паглядзеў на дачку. Не, нездарма ў свой час ён, хоць жонка пярэчыла, настояў, каб нованароджаную дачку назвалі нязвычным для беларускага вуха імем Валькірыя. Валькірыя! Грозная ваяўнічая дзева германскіх міфаў.
Валькірыя знешне вельмі падобная на бацьку, як кажуць, усе кропелькі пабрала. І такая ж порстка-гарачая.
– Хто, хто я? – слабым абмяклым голасам пралепятала агаломшаная Віялета.
– Два разы не паўтараю, – сказала, як адрэзала, дачка, але, заўважыўшы іскры слёз у матчыных вачах, цмокнула яе ў шчаку:
– Ты харошая.
І выбегла з-за стала ў свой пакойчык.
– Тваё семя, – злосна выдыхнула Віялета мужу.
– Разам сеялі, – агрызнуўся Вітаўт.
Раптам яму захацелася ўдарыць жонку. Схапіць левай рукою за пяшчотную безабаронную шыю, сціснуць, што ёсць моцы, а правым цяжкім кулаком стукнуць у прыгожы, калісьці такі родны, а цяпер ненавісны твар. Ён уявіў, як хрусне, звернецца набок, ператворыцца ў агідна-крывавае месіва акуратненькі напудраны носік, як пырсне кроў на стол, на мярзотную нясмачную яешню. З бела-жоўтай яешня зробіцца чырвонай. Такая ашаламляльная відзежа прымусіла яго ўздрыгнуць усім целам. Зашумела кроў у скронях. Каб не зрабіць непапраўнае, Гарткевіч трасянуў рукамі, глыбока ўцягнуў у сябе паветра, сказаў амаль спакойным голасам:
– Дзякуй за смачны сняданак. Пайду ў Цэнтр занятасці.
– Які Цэнтр?! – істэрычна залямантавала Віялета, – Ведаю я твой Цэнтр! Папаўзеш да шлюшкі Скаблінскай. Але навошта ты той сухазадай Скаблінскай?
Яна ядавітым позіркам акінула мужа з ног да галавы:
– Крызіс не ў свеце і не ў краіне. Крызіс у цябе ў штанах, мой дарагі князь. Дзе тое падзелася, што ў штанах вярцелася?
– Закрой пасть, – спакойна парыраваў Вітаўт гнеўную жончыну тыраду. – А ў перакладзе на беларускую мову: зачыні хлеў.
Ён мякка ўзяў жонку за плечы, мякка пасадзіў яе на кухонны пуфік, падышоў да насценнай вешалкі ў калідоры, зняў плашч, пачаў апранацца. Са свайго пакойчыка вытыркнула галаву Валькірыя і, нешта жуючы, лаканічна спытала:
– Куды?
– Туды, – у тон ёй адказаў Гарткевіч.
– Ну-ну, – усё зразумела дачка. – Глядзі, не затрымлівайся, вярніся на родны аэрадром.
Дзверы ў пакойчык зачыніліся. Гарткевіч з рэзкім шчаўчком крутнуў паваротную галоўку замка, выйшаў на лесвічную пляцоўку.
– Няўдаліца! – данеслася ззаду.
Ну вось і пагаварылі…
Ён ішоў па мінскіх вуліцах, ішоў у нікуды. Абы ісці. Абы перастаўляць ногі. Вуліцы гэтыя звычайна хваляць за чысціню. Але яны малалюдныя і нейкія халодныя гэтай сваёй малалюднай чысцінёй. Дзе людзі? Пэўна, сядзяць у кватэрах, як падчас дажджу сядзяць у маленькіх гнёздах вераб’і. Людзі і вераб’і... Вераб’і і людзі... Ён, Вітаўт Гарткевіч, не гледзячы на гучнае імя, таксама адзін з гэтай шэрай шматлікай чарады. Шукай і дзяўбі, калі знойдзеш, зерне, як усе. Ціўкай-чырыкай, як усе.
Што ж рабіць? Паспрабаваць уладкавацца ў Замежны французскі легіён? Нерэальна. Смешна. Пайсці ў ахоўнікі да якога-небудзь грашовага туза? Такія цёплыя сытыя месцы даўно занятыя. Зрабіцца «тарбэшнікам» і вазіць у Беларусь шмоткі з-за бугра? Калісьці ў Польшчы такіх называлі мурашкамі. Але бізнэс гэты канчаткова лопнуў. Застаўся хіба Кітай. Ды да Кітая далёка, як да Марса. І ўсё там перахапілі расейцы. Ламануць у Маскву будаваць кацапам-мільянерам катэджы? Будзеш рачкаваць, як раб, дажывеш да першага грашовага разліку, а потым знікнеш у бясконцых лясах і снягах. І будзе Ігар Кваша шукаць цябе па ўсім свеце ў тэлеперадачы «Жди меня». Што ж рабіць?
Глыбока задумаўшыся, Гарткевіч раптам сутыкнуўся з грузнаватым апранутым у зялёны вайсковы бушлат чалавекам. Чалавек той злосна мацюкнуўся, бо з роту ў яго выпала цыгарэта. Ён жвава нагнуўся, падабраў яе з зямлі, як найкаштоўнейшы скарб, нават не атросшы, зноў уваткнуў у рот. Потым накінуўся на Вітаўта:
– Ты чаго прэшся, як слон, людзей ціснеш?
Не паспеў Гарткевіч што-кольвеч адказаць, як уладальнік вайсковага бушлата моцна абшчаперыў яго сваімі нібы жалезнымі рукамі, цыгарэтаю апёк яму шчаку, залемантаваў сіплым яўна прапітым голасам:
– Віцька! Гарткевіч!
Вітаўт, лёгенька пастукваючы пальцамі апечанае месца, адхіснуўся, бо ад незнаёмца пахла яўна не французскай парфумай.
– Вы што? – пачаў быў ён, але асекся на паўслове, бо нешта знаёмае мільганула ў даўно няголенай зарослай сіваватай, як пасыпанай попелам, шчэццю фізіяноміі з характэрным бура-сінім колерам носу і шчокаў. Такіх завуць «загарэлымі».
– Ваня Мастоўскі? – няўпэўнена прамовіў Гарткевіч, абачліва адступаючы на крок-другі назад.
– Ён! Ён самы! – радасна заскакала ў абсівераных вуснах бушлатаносца брудная цыгарэта. Чырвоныя тоўстыя, як падушкі, далоні пацягнуліся да Вітаўта.
– Мастадонт, – нарэшце ўпэўнена сказаў Вітаўт, пазнаўшы свайго колішняга аднакурсніка па вайсковай вучэльні. – Але ж дужа змяніўся ты, браце.
– Ён самы! Мастадонт! – пякучая цыгарэта зноў пачала пагрозліва набліжацца да Вітаўтавай ужо апечанай шчакі. – А не змяняецца толькі гара Джамалунгма!
Па тым, з якой лёгкасцю і ўпэненасцю прагучала цяжкавымаўляемая назва славутай самай высокай у свеце гары, можна было меркаваць, што Іван Мастоўскі, некалі адна з самых светлых галоваў іхняга курсу, яшчэ, як кажуць у народзе, не прапіў мазгі.
– Пойдзем у двор, – пацягнуў Гарткевіча за рукаў плашча Мастадонт.
Яны, а было гэта ў раёне мінскай вуліцы Максіма Танка, дзе прыгожым чырвонацагляным ланцугом высяцца жылыя будынкі, якія просты народ называе «Брэсцкая сцяна», прайшлі праз арку, селі на сцёртую, зрэзаную сцізорыкамі лавачку непадалёк ад дзіцячай пляцоўкі. Насупраць, між старадаўніх дрэў з шурпатай цёмнай карою, стаяла трохпавярховая фарбаваная ў жоўты колер саўна. Туды заходзілі людзі са спартыўнымі і з гаспадарчымі сумкамі, пэўна ж, ішлі мыцца. Гарткевіч успомніў, як калісьці з песняю, з прарэзлівай камандаю «Раз! Два! Тры!», іх, маладзенькіх курсантаў, ганялі ў лазню, ганялі і ў мароз і ў спёку. Мастоўскі маршыраваў тады ў заднім ад яго, Вітаўта, шэрагу, горача дыхаў у патыліцу і на кожнае «Раз! Два! Тры!» прамаўляў так, каб чулі суседзі:
– Мне спіну патры.
Курсанты смяяліся. Узводны Елісавецкі грозна крычаў:
– Прекратить смех!
Цяпер гэты Ваня Мастоўскі, ён жа на курсанцкім жаргоне Мастадонт, сядзіць побач з Гарткевічам. Ён пагрузнеў, папаўнеў, а, дакладней, разбух. Гэтакая дзяжа з кароткімі тоўстымі нагамі, прытым дзяжа вельмі гаварлівая.
– А я цябе адразу пазнаў, – ашчасліўленым голасам казаў Мастоўскі. – Бачу, шпарыць цывілік, галаву ўнурыўшы, быццам трэба неадкладна вырашыць усе праблемы Сусвету. І булдых мне галавой у самае плячо!
Ён весела рагатнуў, зірнуў на гадзіннік, які насіў на правай руцэ (так прэзідэнты Пуцін і Лукашэнка носяць):
– Трэба ўзяць дзве Веры Мацвееўны.
Гарткевіч уздрыгнуў:
– Ты ж, Мастадонт, здаецца, ніколі не быў асаблівым бабалюбам. Гэта я ў самаволку бегаў, як марцовы кот.
Мастоўскага скалануў прыступ раскацістага сакавітага смеху. Ён адсмяяўся, выцер рукой-падушкай узмакрэлыя вочы:
– Так, ты ў нас, Віця, лічыўся спецам па бабскай частцы. А Вераў Мацвееўнаў не бойся. Гэта ўсяго дзве бутэлькі, два «фугасы» вермуту. Так нашая алкагольная знаць іх велічае.
Ён зноў зарагатаў.
Пайшлі да найбліжэйшай крамы, каля якой тоўпіўся худы абшарпаны люд з характэрным прагавітым бляскам у вачах, купілі дзве «Веры Мацвееўны», хлеба, каўбасы і пачак цыгарэтаў. Мастадонт урачыста нёс гэтае багацце ў дзіраватым цэлафанавым пакеце, які выцяг з кішэні бушлату. Гарткевіч чакаў-непакоіўся, што вось-вось стары пакет лопне, бутэлькі пакоцяцца па зямлі, і з усіх бакоў рынецца да іх згаладалая па алкаголю чалавечая зграя. Ды абышлося.
Насупраць саўны літарай «Г» стаялі чатыры невялікія будаўнічыя вагончыкі. Мастадонт, не выпускаючы з правай рукі свой каштоўнейшы пакет, левай спрытна дастаў з унутранай кішэні бушлата ключ, адамкнуў замок, што вісеў на дзвярах вагончыка.
Нахіліўшы галовы, увайшлі ў шэры змрок. Амаль увесь вагончык, ад падлогі да столі, быў нашпігаваны штабельчыкамі будаўнічай абліцовачнай пліткі. Толькі каля маленькага закратаванага вакенца меўся акрайчык вольнага месца, дзе стаяў зялёны пластмасавы стол і дзве металічныя табурэткі. Мастадонт плюхнуўся на адну з іх, весела сказаў Гарткевічу:
– Сядай, зямеля.
Вітаўт асцярожна апусціўся на табурэтку. Яна была вельмі халодная, ледзяная, і давялося асцярожна-далікатна, каб не заўважыў былы аднакашнік, напружваць свой азадак, рабіць ім кругавыя сагравальныя рухі. Ды Іван Мастоўскі быў радасна захоплены наразаннем каўбасы і хлеба, адкаркоўкай бутэлек. Гэта, відно па-ўсім, напаўняла ягонае вялізнае цела адрэналінам. З неабдымных кішэняў усё таго ж бушлата ён вылавіў два пластмасавыя кілішкі, шумна дзьмухнуў у іх, да краёў напоўніў легендарнай «Верай Мацвееўнай» і, шчаслівы, бліскучавокі, па-братэрску зірнуў на Гарткевіча:
– Ну, будзьма, брат па шэрым шынялі!
Выпілі вермуту. Не, гэта быў не рэмаркаўскі кальвадос. Гэта было нешта тутэйшае, слівова-яблычнае, гаркавата-кіславата-салодкае, мярзотнае.
– У-у-х! Добра зайшло! – ляпнуў сябе па круглым пульхным жываце Мастадонт.
Падазрона абнюхаўшы, Вітаўт пачаў старанна, як навучалі яшчэ ў дзяцінстве, перажоўваць каўбасу. На вялікае шчасце, ніякіх пабочных прымесяў у ёй не аказалася.
– Скажы мне, Ваня, – пацікавіўся ён, – як ты, прабач, дакаціўся да гэтага вагончыка і чаму ты ўвесь час такі вясёлы? Хіба можна быць, яшчэ раз прабач, вельмі вясёлым у такім вагончыку?
Мастадонт, пачуўшы сябрава запытанне, зноў забулькаў-закалыхаўся аптымістычным смехам, пачаў наліваць па новым кілішку:
– Гэта, вядома ж, не генеральскі і не царскі штаб-вагон, а, як ты правільна зазначыў, вагончык. Тут у навакольных дамах планавалі зрабіць вонкавы еўрарамонт. Прыцягнулі гэтыя вагончыкі. Напакавалі іх пліткаю, вёдрамі, цэментам, яшчэ рознай трасцаю. Ужо й рабацягі заехалі. Але грымнуў яго вялікасць крызіс. Помніш, як у школьнага паэта Някрасава? Я толькі адно слова замяніў.
В мире есть царь.
Этот царь беспощаден.
Кризис названье ему.
Ён урачыста зірнуў на Вітаўта.
– А чаму я такі вясёлы? А якім мне загадаеш быць? Ліць слёзы ў пяць ручаёў? Я пасля нашай вайсковай вучэльні недзе ўсяго з год цягнуў лейтэнанцкую лямку. А потым на турэмныя нары загрымеў.
– Ты сядзеў у турме?! – Гарткевіч аж прыўзняўся з халоднай металічнай табурэткі.
– Не, за мяне мая цётка сядзела, – зарагатаў Мастадонт. – Сядзеў. І ганаруся гэтым. Кожны мужык, як я мяркую, павінен за жыццё сваё пасядзець. Ну неабавязкова ў турме, а хоць дзянёк у міліцэйскім «малпоўніку», у цёшчынай кладоўцы, калі перап’е, пачне талеркамі шпурляцца, і яго звяжуць. Ды мала дзе!
– Як жа ты ўліп?
– Проста. Вельмі проста. Так, як, выводзячы з кватэры на ранішні мацыён сабаку, уступаюць-уліпаюць нагою ў какешкі на сабачым лужку. Не быў сабакаром? Шчаслівы чалавек. Дык вось пасля Мінскай вайсковай вучэльні турнулі мяне ў Варонеж. Там ёсць атамная электрастанцыя. Яе мы ахоўвалі ад магчымых тэрактаў. Каравульная нашая рота стаяла ў бярозавым лесе над Донам. Прыгажэйшыя мясціны! Рыбалка. Баравікі з твой капялюш. Адным словам, курорт. Але служба ёсць служба, прытым каравульная служба. Як у нас казалі: «Через день на ремень, через два на кухню». Быў я лейтэнанцікам. Халасцякаваў. Жыў, можна сказаць, як Дыяген у бочцы – у зваранай з металічных лістоў вялізнай нязграбнай пасудзіне, якая называлася балок. У такіх цюменскія нафтавікі жылі, а, можа, і зараз жывуць.
Мастадонт зноў лінуў чароўнага зелля ў кілішкі.
– Начальнікам каравула хадзіў. Развяду салдацікаў, сяджу ў каравульным памяшканні і старыя газеты чытаю. Сум найвялікшы! Гарачыня. Летні сквар. А ўвечары з Дону холадам цягне. І камары пачынаюць свой канцэрт, граюць на сваіх малюсенькіх-малюсенькіх мярзотных дудачках. Б-р-р-р!
Ён трасянуў галавою і нават ляпнуў сябе даланёй па вуху, нібы ў тое толькі што ўпіўся бязлітасны камар.
– Верыш: наляцяць камары, загудуць, хапаю стос газетаў і хвашчу, хвашчу наўкола, а потым, зачыніўшы дзверы на засоўку, каб ніхто неспадзявана не зайшоў, хаджу сагнуўшыся, або наогул поўзаю на коленцах і лічу камарыныя трупікі. Сорак сем... Шэсцьдзесят восем... Б-р-р-р...
– Гэта цябе, брат, дэпрэсія ламала, – уставіў сваё слова Гарткевіч.
– Можа, і дэпрэсія, – ахвотна згадзіўся Мастадонт. – Адным разам іду па бярэзніку са свайго балка і чую: бум!!! бум!!!. Нейкія рэзкія металічныя гукі. Што такое? Павярнуў у той бок і ледзь не наступіў на важычанё, малюпасенькае, яшчэ не шэрае, а беленькае, з мяккімі іголкамі. Некуды, бач яго, бегла. Радасна мне зрабілася, што Бог у апошнюю хвіліну адвёў цяжкую нагу маю. Выходжу на гук і бачу: радавы Уладзіміраў, якога толькі што на пост адвялі, павесіў на бярозавы сук свой СКС (самазарадны карабін Сіманава), зняў пілотку, разуўся (!), боты павесіў на той жа сук, узяў у рукі нейкую ламачыну і штосілы лупцуе ёю па старым іржавым балку, які выкінулі па старасці ў металалом. Бум!!! Бум!!! «Адставіць! – крычу, – радавы Уладзіміраў!». А ён на мяне нуль увагі. Ён быў з хрышчаных татараў, з Казані, а бацька ягоны працаваў дырэктарам цукерачнай фабрыкі. «Адставіць! – крычу». А ён павярнуў да мяне твар (вочы пустыя, пагардлівыя) і цэдзіць скрозь зубы: «Чаго разваняўся? У мяне, ведаеш, якая радня? Паскарджуся, і яны з’ядуць, праглынуць цябе і гузікі выплюнуць». Ну, я й урэзаў яму па самай поўнай праграме правым кулаком у ніжнюю сківіцу. А кулачок у мяне, як бачыш, цяжкі.
Іван Мастоўскі, ён жа Мастадонт, ужо п’янаваты, выкінуў угору свой магутны кулак-булдавешку. Ад такога нечаканага руху Вітаўт Гарткевіч адхіснуўся і нават заплюшчыў вочы.
– Не бойся. Сваіх не б’ем, – паляпаў яго па плечуку Мастадонт. Зноў выпілі.
– Мінуў тыдзень, другі. Жаўнер спіць – служба йдзе. Быў я дзяжурным афіцэрам па вайсковай частцы. Прайшоў па тэрыторыі, зазірнуў на кухню, зняў, як кажуць, пробу з салдацкай кашы. Смачная каша. Усё нармальна. Заходжу ў сталоўку. Салдаты толькі селі за сталы. Днявальныя цягаюць хлеб, бачкі з гарачай кашай. Сяржант дае каманду: «Устаць!». Усе ўстаюць. Уладзіміраў сядзіць, як не чуе. Сяржант кінуўся да яго, нібы звер: «Устаць, радавы Уладзіміраў!». Бедны сяржант. Ён, пэўна б, заехаў гэтаму адмарозку па вуху, але пры мне стрымаўся. Падыходжу я. «Устаць». Сядзіць. Нават разваліўся, як у піўбары, вочы нахабныя, дзёрзкія. Крычу: «Устаць!». А ён у адказ лянівым голасам: «А што ты зробіш мне, бульба дробненькая?». Такія словы гэтая сапля кажа мне, амаль двухмятроваму беларусу! Я бяру яго за каршэнь, адной рукою адрываю ад табурэткі. І тут ён вывернуўся, схапіў са стала бачок з гарачай кашай-пярлоўкай і пляснуў мне ў твар. Ён, гадзянё, схапіў бачок, а я праз паўхвіліны свой пісталет-«макар» і застрэліў яго на месцы. Толькі пуканне ў гадзяняці з задняга праходу пайшло. А потым – трыбунал, абураныя працоўныя горада Казані, і ўпяклі мяне. А я б і сёння яго застрэліў.
– Ну, ты, Ваня, даеш, – пачціва-баязліва прамовіў Гарткевіч. – Я б так не змог.
– Змог бы, каб рожу, афіцэрскую, заўваж, рожу, гарачай кашай заляпілі.
– Не, не змог бы. Трэба ваяваць не кулямі, а словамі. Трэба вучыць людзей цярпенню, талерантнасці.
– Ах, як мы заспявалі, – з’едліва пакланіўся Гарткевічу Мастадонт. – Мы любім усіх, мы даруем усім. Мы – маці Тэрэза.
– Не блазнуй, – пакрыўдзіўся Вітаўт.
Раптам дзверцы вагончыка захадзілі ходырам ад частых цяжкіх удараў. Мастоўскі і Гарткевіч ускочылі з-за століка. Бутэлькі з ляскатаннем пакаціліся на падлогу. Звонку пачуліся злыя п’яныя галасы:
– Выпаўзай з бярлогі!
– Мачыць будзем!
Вітаўт спалохана зірнуў на Мастадонта. Той нагнуўся, падабраў парожнія бутэлькі, адну з іх, слізкую, вялізную, амаль сілком увапхнуў у рукі Гарткевічу:
– Бяры гранату, зямеля!
І нечакана заспяваў на ўсю глотку:
Когда я был мальчишкой,
Носил я брюки-клёш,
Соломенную шляпу,
В кармане финский нож.
З вагончыка яны вываліліся на вуліцу – спераду Мастадонт, за ім Гарткевіч. Тры-чатыры няпэўнага ўзросту бамжы, худыя, замызганыя, п’яненькія, перабіраючы для раўнавагі нагамі і ўсёроўна пахістваючыся, сустрэлі іх прарэзлівым бязладным лямантам:
– Сучара, навошта забіраеш нашую ўпакоўку і наш кардон?!
– Як мы дамаўляліся?!
– Мэблевы магазін наш!
Але ваяўнічы крык адразу ж асекся, як толькі бамжы ўбачылі ў руках сваіх праціўнікаў цяжкія «фугасы».
– Мэблевы магазін, панове, не ваш, а фірмы «Пінскдрэў», – смела выкругліўшы магутныя грудзі, сказаў Мастадонт. – Гэта па-першае. А па-другое: хто з вас, галапупікі, абгаўкаў мяне сучарам? Ты, Чэрап?
Ён падышоў да таго, каго назваў Чэрапам, высокага бледнатварага абсалютна лысага мужычка, рэзка махнуў бутэлькай, але не ўдарыў, а, падкінуўшы бутэльку, лоўка, як цыркавы жанглёр, перахапіў яе ў паветры, і рыльцам тыцнуў таму ў сонечнае спляценне. Чэрап, зламаўшыся напалам, схапіўся за жывот.
– Хто яшчэ хоча пакаштаваць камісарскага цела, як казала непараўнальная народная кінаактрыса? – засмяяўся Мастадонт.
Бамжы як анямелі. Баявы імпэт адразу ж выветрыўся.
– Вось так, хлопчыкі, лепш, – міралюбна сказаў Мастадонт. – Не бяру я ваш кардон. А, значыць, нехта іншы бярэ. Праверце. І не трэба нам ваяваць. Вазьміце вось дваццаць тысячаў белрэ і выпіце за нашае непарушнае сяброўства. Табе даю грошы, Чэрап. Прабач, што прычыніў невялічкі дыскамфорт. Нічога, да наступнай «ходкі» зажыве.
І ён і бамжы весела засмяяліся. Чэрап, пакрыўджана нахмурыўшыся, не засмяяўся, але грошы прагна згроб. Узбадзёраная кампанія жвава паваліла да піўнухі.
– Здаецца, майму мабільніку кранты,– сказаў Гарткевіч, дастаўшы з кішэні плашча тэлефон.
– Дай гляну.
Мастадонт узяў тэлефон, патрос яго, папстрыкаў кнопкамі, потым зноў патрос, вярнуў Вітаўту:
– Жыве.
Вітаўт набраў нумар Валькірыі.
– Алё, – даляцеў з далечыні родны цёплы доччын голас.
О, маленькі казачны цуд пад назваю мабільны тэлефон! Як мы жылі раней без цябе? Як існавалі? Заблудзіўшыся пасля сяброўскай п’янкі ў цёмных начных гарадскіх дварах, спыніўшыся на паламаным аўтамабілі на пустыннай палявой дарозе, мы, яшчэ зусім нядаўна, рабіліся бязмоўнымі рабамі няшчасных абставінаў, пакорліва схілялі галовы перад непазбежным. Ты, дзіця нечуванага тэхнічнага прагрэсу, даў нам збавенне. О, маленькі казачны цуд пад назваю мабільны тэлефон! Дзе той, паэт, што напіша пра цябе паэму?
– Як справы? Што робіць маці? – стараючыся надаць голасу звышцвярозыя ноткі, спытаў Гарткевіч.
– Усё окэй. Маці глядзіць чарговы серыял. Не забудзь вярнуцца на родны аэрадром, – хуценька адказала Валькірыя, і са слухаўкі палілося бадзёрае піпіканне.
Значыць, дома ўлёгся тайфун, паспакайнела. Гэта добра. Не любіў Вітаўт спрачацца з жонкаю, абменьвацца фехтавальнымі ўколамі. Дарэмная трата часу. Жанчыну, а тым болей ягоную Віялету, ніколі не пераможаш у слоўным паядынку. На адно тваё слова яна выпусціць у адказ чаргу з дзесяці. Толькі прыгінайся, толькі хавайся. Больш прымітыўныя мужчыны ў такіх выпадках усё-ткі дамагаюцца свайго, даючы волю кулакам. Але ж на вуліцы, спадарства, дваццаць першае стагоддзе, а ён, Гарткевіч, вайсковы інжынер, бізнэсовец, джэнтльмен. «Былы інжынер і былы бізнэсовец», – мільганула ў галаве думка, ды Вітаўт адагнаў яе. Усё, урэшце, наладзіцца, бо ўсё некалі канчаецца: крыўда, хвароба, дрэннае надвор’е... Скончыцца і Крызіс.
– Ты чаго засумаваў, зямеля? – ляпнуў яго па плячы цяжкой рукою Мастадонт. – Трэба прадоўжыць нашую прыгоду. Грэх не прадоўжыць, маючы поўныя кішэні белрэ.
Ён зноў заліўся густым здаровым смехам.
– Ды я, у прынцыпе, ужо і п’яны і сыты, – вяла паспрабаваў адмовіцца Гарткевіч. – Даўно хачу сесці на дыету...
– Хіба ты – балерына? – здзівіўся Мастадонт. – Збіраючыся галадаць, парайцеся са сваім урачом і сваім салітэрам. Ану, пайшлі!
Ён пацягнуў Вітаўта за крысо плашча, ажно пачуўся лёгкі трэск. Яны, рашучы Мастадонт і пакорлівы Вітаўт, пакіраваліся ў напрамку да мінскай піўнухі, якую ў простым народзе называюць гадзюшнікам. Зорка Прыгодаў зноў заззяла ўсімі сваімі чароўнымі праменнямі!
– Дык, кажаш, лопнуў твой бізнэс? – не змаўкаў Мастадонт. – Шмат хто з вашага брата на дно пойдзе.
– Ты што – радуешся? – аж спыніўся Вітаўт.
– Няхай радуюцца пралетары, а я ж таксама нейкім чынам – дробны буржуа, ІП, – пацягнуў яго далей курсанцкі сябра. – Ведаеш, што такое ў нас, макулатуршчыкаў-картоншчыкаў, ІП? Вып’ем і паўторым. Усёк? Вып’ем і паўторым! І паўторым! ІП.
Жыццярадасны рогат скалануў вуліцу, аж азірнуліся мінчукі-пешаходы. Людзі гэтага слаўнага горада чамусьці не дужа эмацыянальныя. Ці клімат тут такі памяркоўна-разважлівы, ці дысцыпліна добра пастаўлена. Хто ведае…
Прыйшлі ў кафэ, што гуло, як сотня чмяліных гнёздаў. Кафэшны люд быў значна гаварлівейшы, чым люд вулічны. Тут кіпела сваё непадуладнае ні крызісам, ні дэвальвацыям жыццё. Самая розная публіка густа запаўняла даволі аб’ёмную паўцёмную залу пад старадаўняй яшчэ сталінскіх часоў столлю, на якой яркімі мазаічнымі пліткамі былі выкладзены сярпы і молаты, снапы залатой пшаніцы, крамлёўскія вежы з непагаслымі пуцяводнымі зоркамі. Народ харчаваўся па-шведску – стоячы. Наўкруг дзесяці-дванаццаці сталоў ляпіліся людзі. Хто піў, хто ўжо закусваў, хто дымна, як фабрычны комін, курыў. Некаторыя былі даволі інтэлігентнага выгляду – у чыстых непакамечаных плашчах, пад гальштукамі. Каля некаторых сталоў у мужчынскіх кампаніях зазыўна-аптымістычна пішчалі свежанафарбаваныя нявызначанага ўзросту дзяўчаткі. «Баль жыцця», – сказаў бы паэт.
– Смачна есці! – гаркнуў Мастадонт.
Ды ніхто не звярнуў аніякай увагі на такі маладзецкі вокліч. Кожны стараўся як мага хутчэй уліць у асмаглы ад учарашняга перапою рот гаючую кроплю алкаголю. У прагныя людскія страўнікі ўслед за гарэлкай, віном і півам імкліва ляцелі кавалкі хлеба, каўбасы, плаўленыя сыркі, піражкі з капустай і яшчэ богведама што. Жылі імгненнем. Ніхто не думаў пра бязлітаснае заўтрашняе пахмелле.
Мастоўскаму і Гарткевічу пашанцавала заняць акраец стала побач з арачным вакном, што глядзела на праспект Незалежнасці. Толькі што за гэтым сталом, паклаўшы галаву ў засаленым капелюшы на рукі, соладка драмаў каштанававалосы кучаравы дзяцюк. Раптам ён прахапіўся, няўцямна зірнуў на суседзяў, закрычаў:
– Ба-тэ! Ба-тэ!
– Футбольны фанат? – ласкава паправіў яму на галаве капялюш Мастадонт. – Хутчэй ідзі, а то без цябе гол заб’юць.
Каштанававалосы й сапраўды няцвёрдай хадою накіраваўся да выхаду. У самых дзвярах яшчэ раз пачулася перамоганоснае:
– Ба-тэ!
Мастадонт рашуча змёў шырокай даланёю са стала крошкі, замовіў афіцыянтцы, што, вядома ж, аказалася ягонай даўняй прыяцелькай, пітво і закусь.
– Толькі сваё не піце, хлопчыкі, – папрасіла афіцыянтка. – У нас наконт гэтага строга.
– Нельга сваё – будзем піць тваё, – рагатнуў Мастадонт.
Вітаўт глядзеў на яго, і зайздрасць выспявала ў душы. Вось стаіць побач аднагодак, былы аднакашнік, можна сказаць, сябра. Елі адзін хлеб, хадзілі амаль адзінымі дарогамі, глядзелі адно і тое ж тэлебачанне, чыталі аднолькавыя газеты і аднолькавыя кніжкі, чулі вакол сябе аднолькавыя размовы, бачылі добрае і злое, святое і цынічнае, а як па-рознаму павярнулася-склалася жыццё. Яму, Мастоўскаму-Мастадонту, жыць чамусьці лягчэй, весялей, хоць ён не меў і не мае сваёй фірмы, сваёй чатырохпакаёўкі ў самым цэнтры, ён, вядома ж, не лётаў на Канары і на Кіпр. У яго, Мастадонта, ёсць бедны маленькі пакой недзе на Чыжоўцы, ёсць часовы вагончык, з якога не сёння, дык заўтра вытураць будаўнікі, ёсць прымітыўны макулатурна-кардонны бізнэс, калі можна назваць бізнэсам штодзённую мышыную беганіну вакол мэблевых і кветачных крамаў. У яго, здаецца, ёсць немалая сям’я, якую трэба карміць. І ён – шчаслівы! А я? Ці магу я сабе і Богу сказаць, што я шчаслівы? Не, бо такія словы будуць хлуснёй. Чаму ж я няшчасны? Не маю адказу. Ведаю толькі адно, недзе чытаў: вецер дзьме зусім не так, як хочуць ветразі.
І Вітаўту Гарткевічу неадкладна захацелася напіцца, захацелася нырнуць у цёмны хвалісты вір, з якога не заўсёды выплываюць. Ды ці трэба выплываць?
Раптам зазваніў ягоны мабільнік.
– Віцютка, – данеслася са слухаўкі, – Нешта ты забыўся пра мяне. Гэта я – Эльвіра Скаблінская. Успомніў мінскую сто першую школу, дзесяты клас, выпускны вечар? Чаму хаваешся? Я ведаю, што ты цяпер у кафэ. З нейкім бамбізам ты зайшоў туды. Я ехала на Камароўку і выпадкова ўбачыла цябе. Зірні ў вакно. Мая сіняя «Мазда» стаіць якраз насупраць ГУМа. Праўда, тут нейкая заварушка пачынаецца. Па праспекце ідзе калона апазіцыі, а міліцыянты хочуць перагарадзіць ёй дарогу. Ой, зараз нешта будзе!.. Зматваюся. Сазвонімся і сустрэнемся на станцыі метро «Купалаўская», як звычайна, у дзевятнаццаць нуль-нуль. Ды ці слухаеш ты мяне, Гарткевіч? Калі слухаеш, неадкладна адзавіся!
– Слухаю, – сказаў Вітаўт.
– Ну й лады, – весела выгукнула Эльвіра. – Цісну на газ і рву кіпцюры, а то растопчуць маю бляшаначку, як сланы. Купалаўская. У дзевятнаццаць нуль-нуль. Гуд бай!
Недзе на праспекце ірванула з месца, паімчалася далей ад бяды «Мазда», за рулём якой сядзела ягоная каханая жанчына. Так, так, сэрца не падманеш. Не з Віялетай ён павінен бы жыць, а з Эльвірай Скаблінскай, гэтым залатавалосым падобным на хуліганістага хлапчука чарцянём. І ў старэйшых класах школы, і на выпускным вечары, калі, збегшы ад надаедлівых аднакласнікаў, яны, узяўшыся за рукі, пабрылі ў туманістую белую чэрвеньскую ноч, у бліскучую таямнічую расу і над Свіслаччу пад покрывам густалапай ніцай вярбы горача і востра ўпершыню пазналі адно аднаго, ён кахаў яе. Наіўныя, яны адчувалі тады сябе Рамэо ды Джульетай, кляліся памерці, але не здрадзіць. Дзе тыя клятвы?
Уздыхнуўшы, Вітаўт глянуў у вакно. На праспекце шумна клубіўся народ. Бел-чырвона-белыя сцягі і сінія з белымі зоркамі сцягі Еўразвязу трапяталі-плылі над людскімі галовамі. Чорная непарушная сцяна «АМАПу» пераразала праспект. Міліцыянты білі дубінкамі ў свае шчыты.
– Пі, зямеля, – тыцнуў яму амаль у твар шклянку з гарэлкай Мастадонт. «І ўсё-ткі, трэба напіцца», – зноў падумаў Гарткевіч.
Каля суседняга стала, амаль сутыкаючыся галовамі, гаманілі за чаркаю два дзецюкі, кучаравы і лысы. Па шчырай апантанасці, па святой наіўнай веры ў сваю праўду і ў сваю абранасць можна было беспамылкова вызначыць, што гэта беларускія паэты.
– Не друкуюць, – казаў лысы. – А калі й друкуюць, то не плоцяць ганарар. А калі надрукуюць, заплоцяць ганарар, то не чытаюць. Русіфікацыя заела. Усё! Хопіць з мяне. Паеду ў вёску, прыдбаю хатку, супакою нервы. Буду трусоў гадаваць.
– Вазьмі мяне з сабою, – прасіў кучаравы. – І я паеду. Я з дзяцінства трусоў люблю. Вазьмі мяне, браце.
– Згода. Бяру, – літасціва ўсміхнуўся, ляпнуў сябрука па плячы лысы. – Ты ж са сваёй буфетчыцай разбегся? Пакуй рэчы, якія тая не паспела атабраць, і паедзем мы з табою, братка, з русіфікацыі ў трусіфікацыю.
Крык на праспекце і шум у кафэ тым часам нарасталі. Узнімаліся дэцыбелы. Узнімаліся градусы. Кожны хацеў перагаварыць і перакрычаць суседа. Металічны мегафонны голас ляцеў з праспекту:
– Паважаныя грамадзяне! Вашае шэсце несанкцыяванае! Просім разысціся!
У адказ грымела:
– Жыве Беларусь!!!
«Што я тут раблю? – сціскаючы рукамі скроні, думаў Вітаўт Гарткевіч. – Што прывяло мяне ў гэтае кафэ, у гэты д’ябальскі тлум?».
Побач далдонілі сваё паэты: русіфікацыя – трусіфікацыя. Нечакана яны, як гэта часцяком бывае з п’янымі, пасварыліся. Лысы закрычаў:
– А ты, Даніловіч-Гоцкі – злы!
– Я – злы. А вы – казлы, – успыхнуўшы ўсім тварам, адказаў кучаравы.
«Даніловіч-Гоцкі, – адзначыў пра сябе Гарткевіч. – Гучыць прыгожа, нават калі гэта псеўданім».
Кучаравы, адпіхнуўшы ад сябе лысага, высока ўзняў чарку, закрычаў, натхнёна бліскаючы блакітнымі вачамі:
– Мы – марсіяне з планеты Зямля! Увага! Цішыня! Зараз я прачытаю ўсім вам сваю паэму «Лісоўчыкі»! Абсалютная цішыня! Я пачынаю чытаць сваю новую паэму!
Цішыня, вядома ж, не наступіла. Усчаўся яшчэ гарачэйшы гармідар. Праз два сталы ад Гарткевіча і Мастадонта дробненькі непрыкметненькі мужычок аб’явіў:
– Я – разборны чалавек!
Ён адляпіў са сваёй галавы сівы парык, раскрыў рот і выцягнуў адтуль пратэз верхняй сківіцы, затым ніжняй выкалупнуў з вачніцы, як жолуд, штучнае шкляное вока, лоўка махнуў левай рукою, і аказалася, што па самы локаць яна таксама нежывая, а нібы парцалянавая.
– Ну й дае, – прысвіснула кафэ.
Тым часам на праспекце зноў выбухнуў шматгалосы крык. Усе прыляпіліся да вокнаў, пачалі глядзець, што дзеецца. Там круціўся пярэсты ярасны клубок: дэманстранты счапіліся з амапаўцамі. Было няспыннае мільгоцце колераў – чорны, сіні, бел-чырвона-белы...
– Прыгожы, – маючы на ўвазе бел-чырвона-белы сцяг, сказаў Мастадонт. – Я толькі на заканчэнні вайсковай вучэльні даведаўся, што ён наш, беларускі. Палітрукі ж называлі яго «сала-мяса-сала». Помню, у апошні дзень, у дзень выпуску, ужо калі Савецкі Саюз сыграў у скрынку, мы расчынілі ўсе вокны ў спальнях, цалаваліся, абдымаліся, крычалі «Ура!!!». А потым украінцы, а за імі й расіяне вывесілі ў вокнах не савецкія сцягі, а свае нацыянальныя. Мы, беларусы, глядзелі на іх, пасміхаліся. І раптам Васіль Патаповіч нібы разбудзіў усіх нас: «А чаму мы спім у шапку? Дзе наш сцяг?». Прывалаклі з ленпакою бэсэсэраўскі. «Гэта не тое», – забракаваў сярпасціка-малаткасціка Патаповіч. Схапіў са свайго ложка белую прасціну, з кладоўкі прынеслі лыжны кіёк. Не хапае чырвонай паласы. Што рабіць? Круць-верць галовамі ва ўсе бакі. Тады я ўспомніў, што ў нядзелю хадзіў на спатканне з Наталкай (была адна такая весялуха) і зажучыў ейную губную памаду. «Давай хутчэй!», – крыкнуў Патаповіч. Усім курсам паласу тую малявалі!
Калі шум за вокнамі крыху аціх, зноў закрычаў Даніловіч-Гоцкі, пісьменнік:
– Увага! Я буду чытаць вам сваю паэму!
– Супакойся. Перастань, – цягнуў яго за локаць сябрук.
– Пайшоў прэч, лысы хэ! – адмахнуўся Даніловіч-Гоцкі і, пахіснуўшыся, учапіўся белымі вялікімі рукамі за край стала, каля якога атабарыліся Мастадонт з Гарткевічам.
– Думаў, што творчыя людзі больш далікатныя, – незадаволена прамовіў Мастадонт.
– Лухта! – абняў і ледзь не пацалаваў яго пісьменнік. – Мы – жвачныя жывёлы інтэлекту.
Ён трасянуў прыгожай кучаравай чупрынай, пачаў чытаць-спяваць звонкім рашучым голасам:
Мы – лісоўчыкі, злыя хлопчыкі.
З цара-бацькі здзярэм панталончыкі.
«Добра, – адразу ж падумаў Вітаўт Гарткевіч. – Нязвычна і добра». Гэты пісьменнік ці паэт (хто іх ведае, як яны называюць самі сябе!) завалодаў нейкім нервам, нейкім стрыжнем у ягонай душы, завалодаў і не адпускаў. Быццам сонечныя прамяні іскрыстай дарожкаю прабеглі па душы, як па рачной вадзе.
Ты, лісоўчык, добры хлопчык,
Зайдзі ў мой гародчык,
Сарві вяргіню-кветку,
Пакахай мяне, дзеўку.
«Добра», – заплюшчыўшы вочы, слухаў музыку слоў Вітаўт Гарткевіч. Словы былі нечаканыя, непадобныя на шэрыя будзённыя словы.
– Мудра-мудра, зямеля, – мармытаў, ківаючы галавою, Мастадонт. – Як кажуць, хто мае вуха для слухання, хай слухае.
Ён узняў угору ўказальны палец, заклікаючы ўсіх прысутных да цішыні, спытаў у расчырванелага ўзбуджанага паэта:
– А хто такія – лісоўчыкі?
– Якім месцам слухаеш? – пакрыўдзіўся Даніловіч-Гоцкі. Ён, як, бадай, усе творчыя людзі, быў шчыра ўпэўнены, што ягоныя творы не патрабуюць тлумачэння, зразумелыя кожнаму, як глыток паветра і глыток вады. Ды геній (а ён сам сябе лічыў, вядома ж, геніем) павінен быць цярплівым.
– Лісоўчыкі – гэта нашыя беларускія, а, дакладней, ліцвінскія, лёгкія кавалерысты, можна сказаць, лясныя казакі, якія ў свой час далі шораху і маскалю, і шведу, і татарыну-крымчаку. Лісоўчыкі, – паэтавы вочы заззялі, – гэта – віхор, парыў, агонь, вулкан. Лісоўчыкі – гэта гарачы конь, сядло, шабля, лук, дзіда, рушніца. Лісоўчыкі...
– Я – лісоўчык! – гаркнуў Мастадонт, не даўшы паэту скончыць думку. Ён стукнуў сябе кулаком у грудзі і сурова глянуў наўкол – ці сумняваецца хто? Такіх не знайшлося. Хто-кольвек нават заапладзіраваў.
– Малайчына! – усклікнуў Даніловіч-Гоцкі. – Хвалю! Ведай жа, мой незнаёмы браце, што ў душы я таксама – лісоўчык. Але ты не даў мне дагаварыць. Лісоўчыкі кахалі жанчын.
– Тады я – тройчы лісоўчык! – весела зарагатаў Мастадонт.
Гарткевіч увесь гэты час знаходзіўся як бы ў іншым вымярэнні. Вядома ж, паўплывалі алкаголь і паэзія. Ён быў у кафэ, стаяў побач са сваім аднакашнікам Мастоўскім, чуў і бачыў, як той крычыць, шырока раскрываючы рот, выскальваючы моцныя жаўтлявыя зубы, але нейкая частка душы адасобілася і кудысьці ляцела, як ляціць летняе воблака ці сарваны з дрэва ліст. І бачыўся яму малады зялёны бярэзнік, што аж кіпеў пад бурлівым парывістым ветрам. Бачыўся абліты сонцам і дажджом бяскрайні луг. З таго срэбнага лугу бег да яго, зазыўна іржучы, малады прыгожы вольны конь з доўгаю рассыпістай грываю і доўгім хвастом. Вочы ў каня былі вельмі разумныя, як чалавечыя. «Сядай мне на спіну, і паімчымся, – казаў конскі позірк. – Мы паімчымся, і знойдзем іншае жыццё, непадобнае на тваё сённяшняе. Ты жывеш сумна і шэра. Жывеш не ў сваім жыцці. Не бойся, хутчэй сядай, і мы адшукаем край і час, дзе будзе лёгка сэрцу».
Раптам у кафэ, яўна ратуючыся, уварваўся танклявы светлавалосы юнак. Лоб ягоны перахоплівала стужка з надпісам «Малады фронт». Лёгкі сіні палітончык быў парваны на правым плечуку. Юнак цяжка сіпла дыхаў. Ён толькі на імгненне прыпыніўся, каб ацаніць сітуацыю, і горкая міна расчаравання перасмыкнула малады вішнёвы ад прыліву крыві твар: кафэ было тупіком. За дзвярыма кафэ на каменнай лесвіцы ўжо грымелі каваныя чаравікі тых, хто яго даганяў.
– Дуй сюды! – крыкнуў маладафронтаўцу Мастадонт, і, калі той падбег да іхняга стала, хуценька зняў з сябе вайсковы бушлат, накінуў на маладыя вузкія плечы, што аж калаціліся ад цяжкога дыхання. Потым сунуў сваю чарку з гарэлкай:
– Пі і закусвай!
Юнак няўцямна зірнуў, але адразу ж выпіў.
– І здзяры гэту шыльду! – загадаў Даніловіч-Гоцкі. Не чакаючы, пакуль да маладафронтаўца дойдзе сэнс сказанага, ён ірвануў у яго з галавы стужку, увапхнуў яе ў сваю кішэнь.
На парог кафэ ўскочылі два плячыстыя задыханыя амапаўцы, у чорнай форме, у бліскучых круглых, нібы марсіянскіх, шлемах, з дубінкамі ў руках.
– Дзе пацан?! – выдыхнуў пярэдні.
Пытанне, як кажуць, павісла ў паветры. У аматараў выпіць і закусіць ад такой неспадзяванкі быццам адняло мову. Адзін Мастадонт не разгубіўся.
– Які пацан? – здзівіўся ён і, напоўніўшы чарку, няспешна накіраваўся насустрач слугам закону. – Нікога тут не было апроч нас. Можа, выпіце, хлопчыкі, разам з намі?
– Ты, дзядзя, стань на месца, – строга сказаў амапавец і паклаў загарэлую натрэніраваную далонь на плячук Мастадонту. Гэтай далонню ён лёгенька прыбраў стакілаграмовага Мастоўскага з дарогі, ды так акуратна, што ў таго з чаркі не пралілося ні кроплі.
Амапаўцы павольна пайшлі ўздоўж сталоў, зазіраючы ў твары ўсё яшчэ анямелых ад нечаканасці прыхільнікаў Бахуса. Гэта былі маладыя сімпатычныя хлопцы, хлопцы, як прынята казаць, славянскай знешнасці. Русавалосыя, сінявокія і загарэлыя. Але ў самай глыбіні маладых вачэй, як хмурынка, адчувалася стомленасць.
Вось яны параўняліся са сталом, каля якога здранцвелі Даніловіч-Гоцкі, Гарткевіч і пераапрануты маладафронтавец. Кафэ затаіла дыханне. Усе напружана чакалі, што адбудзецца. Амапаўцы спыніліся.
– Дык, можа, вып’еце разам з намі? – парушыў цішыню Мастадонт, які ішоў следам і трымаў у руках ужо не толькі чарку, але й бутэльку. – Гарэлка ў нас добрая, – Ён зірнуў на бутэльку. – Гарэлка фірмы «Белпі» і называецца «Генерал». Дай вам Бог, хлопцы, даслужыцца да генералаў.
Але амапаўцы не пачулі яго. Яны стаялі і глядзелі на маладафронтаўца. Той глядзеў на іх. Шчокі з вішнёвых паступова рабіліся белымі.
– Пойдзем, Змітровіч, – раптам сказаў пярэдні, пэўна, старшы па званні. – Памыліліся мы. Не ў тыя дзверы заскочылі.
Яны развярнуліся і трушком пабеглі на выхад. У звонкай цішыні загрукалі цяжкія чаравікі.
– Ух ты-ы! – шматгалоса выдыхнула кафэ. Нават пачуліся воплескі, як падчас нейкага спектаклю. І некаторыя адразу ж, як каршуны на вераб’я, накінуліся на маладафронтаўца:
– Ходзяць! Лепш рабілі б, чым махаць сваімі сцяжкамі!
– З-за вас усім людзям спакою няма!
– Які толк ад вашай хадатні? У каршэнь вам натаўкуць, і ўсё!
– Ходзяць таму, што маюць права хадзіць, – рэзка ўскінуў руку, зычна загаварыў Даніловіч-Гоцкі. – Па канстытуцыі маюць такое права. Ва ўсім свеце людзі ходзяць. І ў Штатах, і ў Францыі.
– А ты што, іхні адвакат? – раздражнёна загучала ў адказ.
– Я не іхні адвакат, – нахіліў кучаравую галаву, звузіў вочы паэт. – Я іхні аднадумец. Толк ёсць ад гэтай, як вы кажаце, хадатні. Увесь свет пачуў пра Беларусь, ведае яе. І газеты ў шапіках пачалі прадаваць – «Народную волю», «Нашу Ніву».
– Ну й чытай свае газеткі! – злосна закрычаў худы жоўтатвары інтэлігенцік. – Падумаеш, вялікае шчасце – «Народная воля». Бэнээфаўка!
Раптам невысокі, але каржакаваты маладзён, што стаяў насупраць крыклівага, пляснуў яму ў твар півам са свайго куфля. Адразу ж узвіхурылася бойка. Людзі нібы чакалі яе. Нібы лопнуў якарны ланцуг і спакойны дагэтуль карабель аддаўся дзікаму жорсткаму шторму. Пакаціліся сталы. Зазвінелі, разбіваючыся-рассыпаючыся на друз, шклянкі, талеркі і бутэлькі. Некаторыя прыхільнікі Бахуса спалохана шуганулі на выхад. Але шмат хто з асалодаю таўклі адно адному фізіяноміі, зварочвалі набок насы. Любіць гарачую бойку славянская душа!
– Што вы робіце, ідыёты?! – пранізліва заверашчала афіцыянтка. – Міліцыя! Міліцыя! Амон!
Ды ў міліцыянтаў хапала справаў на праспекце. А тут, у кафэ, кіпела баталія. Даніловіч-Гоцкі з Мастадонтам рынуліся на падмогу маладзёну, які ярасна махаў цяжкім рабрыстым куфлем. Мастадонт схапіў за крыссё жоўтатварага інтэлігенціка, адарваў ад падлогі і шпурнуў у вакно. Затрымцелі акаваныя цяжкім жалезам вялізныя шыбы. Паэт, цяжка сапучы, бораўся з нейкім лысым жылістым здаравяком. Гарткевіч сцярожка стаяў збоку, не лез у вір, але дапамог Даніловічу-Гоцкаму: даў пажножку ягонаму лысаму апаненту. Цікава зазначыць, што на баку нашых герояў адважна змагаўся й «разборны» чалавек. Ён палохаў праціўнікаў, нечакана круцячы перад самым іхнім носам парцалянавай рукой.
– Ваня, змываемся адсюль! – крыкнуў Вітаўт Гарткевіч Мастоўскаму.
– Не бойся, – усміхнуўся Мастадонт, магутным ударам зноў кладучы на падлогу лысага жылістага здаравяка. – Раней смерці не памерці!
І ўсё-ткі патрэбна было як мага хутчэй пакідаць поле бітвы, бо са свайго кабінета прыбег дырэктар кафэ, жвавы чарнавусы таўсцячок, і пачаў свістаць у міліцэйскі свісток. Спатыкаючыся аб паваленыя сталы, мацюкаючыся, рынуліся на вуліцу. Ратаваліся ўсе, бо амапаўцы не будуць разбіраць, хто вінаваты: усіх пачастуюць пякучай гумовай кашай.
– Аршанская бітва, – шпарка б’ючы падэшвамі чаравікаў па ступенях каменнай лесвіцы, задаволена ўсміхаўся Даніловіч-Гоцкі. На правай ягонай шчацэ ярка расцвітаў чырвоны пісяг.
Праспект Незалежнасці і вуліца Леніна пакрысе супакойваліся, цішэлі. Амапаўцы, пагрозліва грукаючы аб шчыты дубінкамі, выцяснялі дэманстрантаў у двары ды на суседнія вуліцы. У адзін з такіх двароў заскочылі Гарткевіч з Мастадонтам і паэт. Зморана плюхнуліся на жоўтыя лавачкі, што стаялі наўкруг дзіцячай пляцоўкі, пачалі аддыхвацца, сціраць з твараў кроў і пот.
– Халера, – паляпаў сябе рукамі па плячах Мастадонт, – аддаў свой бушлат маладафронтаўцу, а мне ўвалілі па поўнай праграме. Бушлат быў бы добрай пракладкай – не так бы смылела. Але нічога. Няхай той хлопчык носіць. Яго ж, пэўна, яшчэ не адзін раз дубасіць будуць.
– Так, яго, калі толькі, як кажуць штатныя прапагандысты, не паразумнее, чакаюць новыя баявішчы, – глыбакадумна прамовіў Даніловіч-Гоцкі, палячы цыгарэту і адначасова прамокваючы насоўкай крывавы пісяг на шчацэ. – Але такі ці амаль такі лёс усіх змагароў, лёс лісоўчыкаў.
Ён прыгожым колцам выпусціў з роту дым, паглядзеў, як плыве колца ўгору, і раптам рэзка змяніў тэму гаворкі:
– Ці ведаеце вы, спадарове, якое самае найпрыгажэйшае слова ў свеце?
Гарткевіч і Мастадонт здзіўлена перазірнуліся. Яны яшчэ не здагадваліся, што вось так весці размову – кідацца з адной тэмы ў абсалютна процілеглую, кідацца, так бы мовіць, ад аднога борта да другога – улюбёная звычка паэта.
– Напэўна, слова «мама», – сказаў Вітаўт, а Мастоўскі толькі паціснуў плячыма.
Даніловіч-Гоцкі эфектна сапстрыкнуў пальцам са сваёй цыгарэціны белы чарвячок попелу, шырока ўсміхнуўся:
– Самае прыгожае слова ў свеце – турэцкае слова «якамоз», што азначае – адбітак месяца на вадзе. Нядаўна прайшоў міжнародны конкурс, у якім брала ўдзел шэсцьдзесят краінаў, і слова якамоз аб’явілі пераможцам.
Ён прыжмурыўся, прагаварыў, прыслухоўваючыся да сказанага:
– Якамоз... Адбітак месяца на вадзе... Прыгожа. А яшчэ хачу вам паведаміць, шаноўныя спадарове, як, прабачце за нясціпласць, вельмі эрудыраваны чалавек, што па-англійску слова «жыта» гучыць гэтак сама ж, як наша беларускае слова «рай», а па-японску хлеб называецца «пан». Ці не праўда, нешта ў гэтым ёсць?
У гэты час да іх падышоў вельмі эфектны, вельмі незвычайны чалавек гадоў сарака пяці-пяцідзесяці. На ім быў бездакорна адпрасаваны белы ільняны касцюм. На галаве саламяны ў дробных дзірачках капялюш. На нагах шчыгульныя вастраносыя чаравікі. Чалавек быў усмешлівы чарнавусы (аля-шляхціц), а на локці левай рукі ён трымаў грацыёзны японскі парасончык.
Незвычайны чалавек узняў капялюш, злёгку нахіліў высакародную сіваватую галаву, сказаў з найвялікшай годнасцю і карэктнасцю:
– Ад усёй душы вітаю вас, паны лісоўчыкі.
Гэты дзіўны незнаёмец яўна быў прыхаднем з іншага невядомага ім жыцця, можа, з нейкай забытай аперэты, з нейкай старадаўняй кінастужкі.
– Хто вы? І адкуль вы ведаеце пра лісоўчыкаў? – узняўся з лаўкі Даніловіч-Гоцкі. Гарткевіч з Мастадонтам таксама ўзняліся са сваіх месцаў, бо нельга было размаўляць з такім супермэнам седзячы.
– Аляксандр Іосіфавіч Лісоўскі, – зноў элегантна паплыў угору краёк капелюша. – Патомны беларускі граф. Меў гонар бачыць, як вы ў кафэ мужна па-рыцарску адбівалі нахабную атаку п’янага плебсу. Назіраў гэты бой і, мушу сказаць, ганарыўся вамі. Толькі так, панове, толькі падобным чынам патрэбна выхоўваць павагу да сябе і да сваіх высокіх ідэалаў.
– Галівуд ды й толькі! – засвяціўся тварам, шырока ўзмахнуў рукамі і аж схапіўся за галаву Даніловіч-Гоцкі. – Дык, можа, вы цяпер скажаце нам, што вы з тых самых Лісоўскіх, што вы...
– Так. Я – прамы нашчадак у шаснаццатым калене віленскага шляхціца палкоўніка Аляксандра Язэпа Лісоўскага, які стаўся, калі перайсці на паэтычную мову, родным бацькам грозных лісоўчыкаў, – прамяніста ўсміхнуўся прыгажун. – Я чытаў вашую паэму, пан паэт, у якой вы апяваеце лісоўчыкаў, паказваеце іх нават лепшымі, чым яны былі. І гэта вельмі-вельмі добра, бо нашую з вамі айчынную гісторыю ўсе, хто толькі ні зажадае, прывыклі мазаць чорным дзёгцем, прымалёўваць ёй д’ябальскі хвосцік і д’ябальскія рожкі. Быццам на велізарным абшары між Бугам і Сожам ва ўсе часы раслі толькі шэрая крапіва ды калючы дзядоўнік. Але канчаю свой маналог. Не доўга слухайце, маладыя, старую песню, бо вашыя галовы пасівеюць. Пераходжу да канкрэтыкі. Я недарэмна ішоў за вамі следам з кафэ. Хачу прапанаваць вам добрую цікавую працу, калі вы, вядома ж, будзеце згодныя.
Ён дастаў з кішэні карычневы кракадзілавай скуры партаманет:
– Даю вам, панове, свае візітоўкі. Там усё напісана. І ёсць нумары тэлефонаў. Калі надумаеце, званіце. А зараз – раскланьваюся. Прыемна было пазнаёміцца з такой цудоўнай беларускай моладдзю.
Пакланіўшыся, Лісоўскі нетаропка пайшоў з двара на праспект Незалежнасці, а нашыя героі адразу ж пачалі разглядваць ягоныя візітоўкі. Усё было па вышэйшым, як кажуць, разрадзе. Беласнежная цвёрдая папера. Графскі герб. Ціснёныя золатам віньеткі. Ясныя строгія літары. Тэкст быў на беларускай, англійскай і лацінскай мовах. Вось што было надрукавана:
Аляксандр Іосіфавіч Лісоўскі, граф,
кандыдат гістарычных навук,
Генеральны дырэктар фірмы «Дуга Струвэ».
– Дуга Струвэ! – усклікнуў Даніловіч-Гоцкі. – Нават мой гуманітарны мозг нешта прыпамінае. Дуга Струвэ... – Ён пачаў церці пераноссе ўказальным пальцам.
Гарткевіч і Мастадонт паглядзелі адзін на аднаго.
– Ну-тка, Ваня, дакажы, што недарэмна слухаў калісьці ў вайсковай вучэльні лекцыю палкоўніка Музафарава па геадэзіі і картаграфіі, – сказаў Гарткевіч.
Мастоўскі нагнаў на лоб з дзесятак маршчынаў, прыплюшчыў вочы, лёгенька пастукаў сябе вялізным кулаком па галаве:
– Прачынайся, медны кацёл. Разагравайся... Успамінай-успамінай...
Так доўжылася колькі імгненняў.
– Ёсць! – радасна засмяяўся Мастадонт. – Ёсць!
Ён пераможна зірнуў на Гарткевіча, потым на паэта:
– Дуга Струвэ – сетка з двухсот шасцідзесяці пяці пунктаў, што ўяўляюць сабою закладзеныя ў зямлю каменныя кубы. Даўжыня геадэзічнай дугі больш за дзве тысячы васемсот дваццаць кіламетраў. Стваралася сорак гадоў, з тысяча васемсот шаснаццатага па тысяча васемсот пяцьдзесят пяты год, з мэтаю вызначэння дакладных параметраў Зямлі, яе формы і памеру. Ідзе ад Паўночнага Ледавітага Акіяну да ракі Дунай праз Нарвегію, Швецыю, Фінляндыю, Расію, Эстонію, Латвію, Літву, Беларусь, Малдову і Украіну, ідзе праз лясы, праз балоты, адным словам, праз глухмень. Кіраваў гэтай гіганцкай працаю расійскі астраном і геадэзіст, заснавальнік і першы дырэктар Пулкаўскай абсерваторыі Фрыдрых Георг Вільгельм Струвэ, чым і абяссмерціў сваё імя. З двухсот шасцідзесяці пяці пунктаў захавалася па сённяшні дзень толькі трыццаць чатыры, прычым, у Беларусі – дзевятнаццаць. Болей, чым дзе! Вось так.
– Ну, братка, ты – унікум! – захоплена ўсклікнуў Даніловіч-Гоцкі, сціскаючы Мастадонта ў абдымках. – Я б ніколі не запомніў такое. Галава б расклеілася.
Гарткевіч таксама з найвялікшай павагаю глядзеў на сябрука. Жыве ў забруджаным вагончыку, збіраючы макулатуру і кардон, у святы і ў будні хадзіў у адным і тым жа старым вайсковым бушлаце, а як захаваў, не растранжырыў інтэлект! Правільна кажуць – калі чалавек ад прыроды сваёй разумны, кемны, ён зберажэ ў сабе гэты Божы дарунак на самым дне жыцця, у самых неспрыяльных катастрафічных умовах. Гены пальцам не раздушыш.
– Цікава, што за працу хацеў нам прапанаваць гэты абаяльны граф? – круціў у руках візітоўку Лісоўскага паэт. – Нутром адчуваю, што нешта незвычайнае і рамантычнае. Магчыма, я й пазваню яму. Крыху адсохну ад п’янкі, супакою нервы і пазваню. Усёроўна збіраўся гадаваць у вёсцы трусоў. Хочацца змяніць жыццё, прычым, змяніць кардынальна. Апошнім часам нібы не жыву, а паўзу па нейкім брыдкім агідным балоце.
Ён зірнуў на прыземленае шэрае ад аўтамабільных выхлапаў і заводскіх дымоў гарадское неба, пафасна прадэкламаваў:
А жыццё маё – адно балота.
І ў грудзях сядзіць грудная жаба.
Што ж, панове, будзем расцякацца па сваіх жыццёвых нішах. Прыемна ўсведамляць, што ў гэтым няласкавым і не заўсёды нашым горадзе ёсць людзі вельмі блізкія па духу, і людзей такіх нямала. Пэўна, не памылюся, калі скажу, што вам падабаюцца песні Зміцера Вайцюшкевіча, Лявона Вольскага, Касі Камоцкай, музыка гуртоў «NRM» і «Старога Ольсы», што вы ходзіце ці некалі хадзілі на Дзень Волі, што бел-чырвона-белы сцяг і сёння застаецца для вас святыняю. Ці не так? Бывайце ж. І будзьце такімі ж!
Даніловіч-Гоцкі рашуча пакрочыў у вядомым толькі яму накірунку. Але мы яшчэ сустрэнемся з ім.
– Пайду і я, – сумнавата сказаў Мастадонт. – Трэба да вечара правярнуць адну справу, што пахне добрай капейчынай. Гуд бай, зямеля. Ты ведаеш цяпер, дзе мая штаб-кватэра. Заўсёды буду рады вітаць цябе.
Ён ляпнуў Вітаўта па плечуку сваёй велізарнай рукою, нават цмокнуў у шчаку. І знік, як не было яго.
Гарткевіч застаўся адзін. Уздыхнуў, потым набраў на мабільніку нумар.
– Чакаю, – адказала Эльвіра Скаблінская.
– Але яшчэ ж далёка да дзевятнаццаці нуль-нуль.
– Дурненькі, я чакаю цябе заўсёды. У любы час. І пры любым надвор’і, – данеслася са слухаўкі. – А зараз я ў аўтамабілі. Стаю ў двары за Нацыянальным банкам. Знайдзі мяне, рыцар.
Залатавалосае чарцянё засмяялася, спакусліва і звонка.
Неўзабаве Вітаўт Гарткевіч ужо сядзеў у сіняй «Маздзе», у яго на нагах сядзела Эльвіра, і яны ненасытна і прагна цалаваліся. Шторкі былі апушчаныя.
Я ішоў да цябе
Ад мінулай зямлі,
З тагачасных снягоў,
Што даўно адмялі. –
спяваў на кружэлцы Зміцер Вайцюшкевіч.
І бачыліся гэтыя бясконцыя снягі, гэтая мінулая зямля з чорнымі сілуэтамі зледзянелых кашлатых дрэваў, што гудуць і стогнуць пад парывамі няспыннага злога ветру. Бачыліся чорныя маўклівыя хаты, дзе ні голасу, ні агеньчыку. Бачыліся адзінокія чалавечыя сляды-яміны ў зімовым полі. Хто ішоў? Куды ішоў? Невядома. І ці трэба ведаць?
– Ой, што тут было! – паміж пацалункамі гаварыла Скаблінская. – Міліцыянты білі дэманстрантаў дубінкамі.
– Дручкамі, – чамусьці паправіў яе Вітаўт, раптам успомніўшы, што паэт Даніловіч-Гоцкі менавіта так называў гэтыя «дэмакратызатары».
– Няхай дручкамі. Усёроўна балюча. Я сядзела, затаіўшыся, у машыне, а наўкол мяне кіпеў сапраўдны бой. Моладзь шпурляла ў міліцыю тратуарную плітку, выдзіраючы яе з зямлі. І я ўзгадала, як у школе на ўроку гісторыі (памятаеш нашую сто першую школу?) настаўнік Самуіл Яфімавіч расказваў пра падзенне Рыма. Як падчас гэтага крывавага падзення, гэтага краху багатыя раскошныя патрыцыянкі аддаваліся ўсім – рабам, варварам... Уяўляеш – наўкол агонь, пякучы попел, стогны, кроў, смерць, наўкол заваёўнікі разбіваюць на друз, на дробныя кавалачкі мармуровыя статуі алімпійскіх багоў, што яшчэ міг назад былі святынямі, а яны, звышпрыгожыя і недаступныя, аддаюцца любому, хто пажадае!
Эльвіра, балюча пацалаваўшы Гарткевіча, ярка бліснуўшы вачыма, моцна прытулілася да каханка, спытала шэптам:
– Скажы, што такое – жыццё?
– Жыццё? Цяжка вось так адразу вызначыць. Не ведаю, – мармытнуў Вітаўт. – А што па-твойму?
– Пошукі аргазму.
– Не апашляеш?
– Ні кропелкі. Так яно і ёсць, – дрыготкім узбуджаным голасам адказала залатавалосая тэмпераментная рызыкантка і раптам крыкнула:
– Бяры мяне!
Гарткевіч імгненна падпарадкаваўся гэтаму страстнаму клічу, гэтаму нябеснаму сігналу, які адчыняе ўсе запоры, ломіць усе замкі, спалучае ў адно целы і душы.
– Бяры мяне, – звіваючыся ў Вітаўтавых руках, абміраючы ад ягоных пяшчотаў, прасіла-маліла Эльвіра. – Бяры салодка. Бяры балюча. Я не патрыцыянка. Я твая рабыня.
Яны кахаліся ў цесным аўтамабільным салоне, у паўцемры, на каляным цвёрдым сядзенні, а, здавалася, плывуць на мяккім залатым воблаку ў ранішнім яркаблакітным небе.
Нарэшце Вітаўт, знясілена-спустошаны гэтым вострым вогненным каханнем, абмяк, раскінуў рукі, заціх. Так адвальваецца ад яркай кветкі лугавы чмель, абпіўшыся густым п’яным нектарам. Эльвіра ўсё яшчэ гарнулася да яго, і ён чуў, як хутка б’ецца, горача трапеча ейнае сэрца.
– Ці знойдзецца ў цябе што выпіць? – спытаў ён.
Яна моўчкі дастала з «бардачка» маленькую прыгожую бутэлечку:
– Вось вазьмі. Крамбамбуля «Панская».
Адным доўгім прагным глытком ён выпіў бадзёрае пахкае змесціва бутэлечкі, цмокнуў каханку ў шчаку:
– Я пайду.
– Не забывай мяне, рыцар, – ціха сказала яна, і ў голасе халаднеў сум. Яна глядзела, як ідзе ён па цесным ужо вечаровым гарадскім двары, дзе пад кантролем мамаў і бабулек бегаюць шумлівыя ярка апранутыя дзеці, уздыхаюць аб нечым дзяды-пенсіянеры, збіваюцца ў агрэсіўныя купкі бамжы. Сонца падала яму на спіну, і, здавалася, што на ім залатыя бліскучыя латы, што ён і насамрэч рыцар. Ён аддаляецца, вось-вось увойдзе ў арку, знікне з вачэй. І яна хуценька перахрысціла яго.
Гарткевіч кіраваўся дахаты. Вядома, Віялета адразу ж уключыць бензапілу «Дружба» (так называў Вітаўт іхнія ўжо амаль пастаянныя хатнія спрэчкі), пачне раздражнёна казаць сухім нібы драўляным голасам зняважлівыя рэзкія словы, потым будзе крычаць, затым – бегаць па вітальні і кухні, уздымаючы ўгору тонкія яшчэ прыгожыя рукі, якія калісьці ён любіў цалаваць. Але няхай. Гэта ўжо не надта хвалюе яго, зрабілася звычным, нават у нечым як бы абавязковым рытуалам. Сэрца паступова пакрываецца лядком. Хіба толькі сустрэчы з даўняй школьнай сяброўкаю Эльвірай Скаблінскай дадаюць перцу ў прэснае нецікавае жыццё, прыносяць у яго, як ён недзе вычытаў і запомніў, халодныя дрыжыкі шчасця. Ды ёсць нязменная радасць – дачка Валькірыя. Дзеля яе, мілай разумнай безабароннай дзяўчынкі, захоўвае ён сям’ю. Толькі дзеля яе.
Па дарозе дадому Гарткевіч завярнуў у піўнуху і яшчэ выпіў амаль шклянку гарэлкі. Для смеласці. Пачуваўся даволі п’яным, калі дабрыў нарэшце да свайго пад’езду. У галаве злёгку шумела. Але ён рашуча набраў на дзвярах код кватэры, высока ўздымаючы ногі, каб не зачапіцца за ступенькі, пайшоў па лесвіцы да ліфта. Сустрэчы з Віялетай ён не баяўся, нават дэманстратыўна перабраў з гарэлкаю, зыходзячы з прынцыпу: калі ўжо надумаў тапіцца, дык выбірай вялікую раку.
Раптам у сваёй паштовай скрынцы, якая была напаўрасчынена, заўважыў нейкую паперчыну. Што гэта магло быць? Не шукаючы ключык, ірвануў пагнутыя хуліганістай дзятвой дзверцы. Паперчына ўпала на брудную затаптаную падлогу. Вітаўт падабраў яе. Гэта быў паштовы квіток на атрыманне бандэролі. Нехта яму, Гарткевічу, прыслаў бандэроль. Цуд, ды й толькі! Аказваецца, нехта ў гэтым агромністым халодным жорсткім свеце памятае пра яго, ведае ягоны хатні адрас. І ён вырашыў неадкладна атрымаць бандэроль, развярнуўся, пайшоў у паштовае аддзяленне.
Там да вакенца з касіркай цёк тоненькі журботны ручаёк пенсіянераў. Змарнелыя стомленыя няпростым жыццём старыя людзі (у большасці жанчыны) цярпліва выстойвалі сваю чаргу. Сціплая вопратка. Патухлыя позіркі. «Няўжо й я буду такім?» – падумаў Гарткевіч. Некалі ж яны, гэтыя ціхія людзі, былі ярасна шумнымі гарачымі камсамолкамі і камсамольцамі, аддана верылі ў светлую будучыню, спявалі звышбадзёрыя песні, радасна крочылі з чырвонымі сцягамі і партрэтамі крэмлёўскіх правадыроў на дэманстрацыях. Ці думалі яны пра такую старасць?
Калі нарэшце ён прасунуў свой пашпарт і квіток у запаветнае вакенца, касірка, маладзенькая строгая дзяўчына, павяла кірпаценькім носікам, суха спыталася:
– Чаму вы такі п’яны?
– Я таму такі п’яны, таму што я такі п’яны, – з фальшывай жыццярадаснай усмешкаю паспрабаваў скаламбурыць Вітаўт. Ды нумар, як кажуць, не прайшоў.
Пенсіянеркі, быццам па камандзе, забурчэлі:
– Ходзяць тут, коні здаровыя, п’юць...
– Глыбокашаноўныя любімыя пенсіянеры, – галантна пакланіўся суровай чарзе Вітаўт Гарткевіч. – Вы, вялікі-вялікі дзякуй Богу, дажылі да сваёй пенсіі, а я не дажыву. Я памру, а вы яшчэ будзеце доўга жыць, атрымліваць пенсіі, і яны будуць большыя, бо мая вам дабавіцца.
Гэтымі неабачнымі словамі бедалага канчаткова ўз’юшыў чаргу. О, маўклівы беларускі народ! Як пісаў калісьці класік: «Я маўчу-маўчу, трываю, але хутка загукаю: “Стрэльбы, хлопчыкі, бяры!”». Калі б у гэты момант у руках у пенсіянерак была стралковая зброя, не выйсці б Гарткевічу з пошты. Якія толькі гнеўныя словы не паліліся ў ягоны адрас!
Улавіўшы, што на гэтым фронце ён церпіць ганебную паразу, Вітаўт утапіў галаву ў плечы, лісліва зашаптаў у вакенца:
– Разумееце, я развёўся. З вялікай радасці напіўся. І адразу ж жанюся на вас, як толькі вы, непараўнальная каралева прыгажосці, выдасце мне бандэроль.
Касірка фыркнула, але, схадзіўшы ў бакоўку, прынесла бандэроль, ладнаваты жоўты пакунак. Пэўна, на яе падзейнічала не прымітыўная пахвала ейнай прыгажосці; пэўна, яна проста захацела суцішыць разгневаную чаргу, як найхутчэй выправадзіўшы недарэчнага п’янага суб’екта.
На вуліцы Гарткевіч хуценька разарваў бандэроль і аж ускрыкнуў: на яго ва ўпор глядзелі матчыныя вочы, вочы, што патухлі васемнаццаць гадоў таму. У руках ён трымаў медальён з помніка на матчынай магіле, металічны эліпсавідны з пацямнелым ад часу, але такім родным незабыўным матчыным партрэтам. Маці была гладка прычасаная, з крыху прыжмуранымі вачыма. Пэўна, нявопытны вясковы фатограф, здымаючы на вуліцы, пасадзіў яе так, што сонца свяціла ў твар.
Да медальёна прыкладалася цыдулка, якую напісала сястра Іна:
«Добры дзень, дарагі братка! Грошай прысылаць ужо не трэба. Мы самі, я й мае дзеці, склаліся і паставілі мамцы новы помнік. Высылаю табе гэты партрэт, каб не забываў нашую мамку і ўсіх нас, бо на помніку мы ўманціравалі новы, прыгажэйшы. Прывітанне Віялеце і Валькірыі. Шчасця і моцнага здароўя табе, наш дарагі багаты братка!».
Слова «багаты» было густа падкрэслена.
Гарткевіч, стоячы на шумнай мінскай вуліцы, глядзеў на сціплы немудрагелісты медальён, і адшумелае, здавалася, назаўсёды забытае жыццё пачынала ўладна віраваць-звінець у душы. О, як бедна-багата, о, як добра, о, як па-юначы трывожна было ў тых незваротна далёкіх залатых днях! Там шумелі дажджы і круціліся белыя студзеньскія завірухі, стаяла пад старой шумналістай ліпаю прасторная амаль новая хата, жыў кот па мянушцы Драпежнік. Там усё было першае: першая радасць, калі пад калючай зялёнай лапкаю елкі знаходзіш крамянага таўстаногага баравіка; першая крыўда, калі цябе не бяруць з сабой старэйшыя хлопцы ісці купацца пад жалезны мост на раку Нясяту; першае шчасце, калі маці расчэсвае жоўтым касцяным грабеньчыкам твае дзіцячыя выгаралыя на сонцы валасы, цалуе цябе ў макаўку і шэпча на саменькае вуха: «Малы... Мой малы, мой любімы хлопчык...».
Неяк дзесяцігадовым падшыванцам ён доўга падцягваўся на школьным турніку, пэўна, перасіліў руку, і пад скураю на левым запясці пачаў з дня ў дзень расці, перакочвацца, цвярдзець нейкі як бы шарык. «Грызь», – вызначылі аднавяскоўцы. У раённай бальніцы яму зрабілі аперацыю. Ён амаль цэлы месяц ганарліва хадзіў з забінтаванай рукою. Калі ж перавязку знялі, на руцэ ярка бачыўся глыбокі няроўны сіняваты шнар. Маці тады пацалавала ягоную руку, сказала: «Некалі, як вырасцеш, станеш вялікі, глянеш на яго і ўспомніш гэты дзень».
Гарткевіч схаваў медальён у кішэнь, падвярнуў рукаў плашча, зірнуў на запясце. Шнар, ужо не такі выразны, быў на сваім звычным месцы, напамінаў аб маці і аб тым незваротным дні.
Гады два таму пазваніла Іна, паведаміла, што помнік на матчынай магіле патрэскаўся і нахіліўся, трэба нешта рабіць. «Людзі кажуць, што ў цябе ў Мінску ёсць багаты брат. Няўжо ён, багач, не знойдзе грошай на новы помнік?» – не прамінула падкалоць сястрычка.
Як яны ўсе абрыдлі з гэтымі пастаяннымі грубымі напамінамі аб нейкім міфічным ягоным багацці! Ды нельга ў такой краіне, з такім народам быць багатым. Нельга. Тут багатых людзей ненавідзяць нейкай паталагічнай пячорнай нянавісцю. Адкуль гэта вядзецца? Можа, яшчэ з часоў прыгону, калі мясцовыя сяляне былі рабамі ў паноў. Потым наляцелі, як саранча, бальшавікі, пратрубілі на ўвесь свет аб зямным чырвоным раі ў адной шостай частцы свету, ды неўзабаве загналі сялян у калгасы – яшчэ большае і страшнейшае рабства. Пры панах хоць усё было чэсна і адкрыта. Я – пан. Ты – мой халоп, і я луплю з цябе скуру. Пры бальшавіках усё было абмазана густым мёдам хлусні. Усе, і першы сакратар райкама, і вясковы пастух, і калгасная даярка роўныя, усе – браты і сёстры. Аб гэтым дзень і ноч з чорных талерак, што віселі на сцяне ў кожнай хаце, крычала, аж захліпвалася, маскоўскае і мінскае радыё. Аб гэтым жа звонка чаканіў у сваіх несмяротных вершах Янка Купала: «Я – калгасніца маладая. Жыву весела, ані дбаю!». Потым рухнуў-абваліўся, як стары калгасны амбар, СССР. Прыйшлі дэмакратыя і рынак. Ён, Гарткевіч, звольніўшыся з войска, цягам пакутлівейшых высілкаў, поўнай мабілізацыяй сваіх духоўных, фізічных і фінансавых магчымасцяў здолеў арганізаваць свой такі-сякі бізнэс. І што ў выніку? Якая з усяго гэтага радасць? Ды – ніякая. Сёння ён у вачах аднавяскоўцаў, родзічаў, былых саслужыўцаў, словам, у вачах усіх тых, хто й пальцам не паварушыў, каб хоць нешта зрабіць, – рвач, бандзюга, крывасмок. «Не буду рабіць на пана!» – крыкнула яму проста ў твар п’янаватая вясковая маладзічка, калі ён прапанаваў ёй працаваць у ягонай фірме.
Гарткевіч нярвова паправіў акуляры, што ледзь не зваліліся з пераносся. Багач! Які ён багач? Збіраўся зрабіць аперацыю на вачах, каб не насіць гэтыя, як пісаў Маякоўскі, «очки-велосипед», ды элементарна не хапіла грошай. А цяпер наогул ён, калі ляснулася фірма, ніхто, нуль, пустое месца, чорная дзірка. Гэта калі ты на кані, калі вецер удачы б’е пад крыло, сябры і знаёмыя робяць выгляд, што не заўважаюць тваіх поспехаў, хоць па начах грызуць падушкі ад зайздрасці. Але варта толькі спатыкнуцца, пахіснуцца, знізіць вышыню палёту, як аказваецца, што абсалютна-абсалютна ўсе вельмі пільна сочаць за табою. Званіў жа пазаўчора былы аднакурснік Сундукоў, весела выгукнуў у слухаўку:
– Вітаю, брат, і віншую! Зноў ты такі, як усе мы…
Гарткевіч, усё яшчэ п’яны, паныла плёўся дадому, раздражнёна пазіраючы на сустрэчных людзей. У некаторых былі даволі вясёлыя задаволеныя жыццём твары. Сусветны крызіс, а ім хоць бы хны. Расце інфляцыя, растуць беспрацоўе і кошты ў крамах ды супермаркетах, а яны, як дзеці, шчабечуць аб нечым сваім дробязным. Як зразумець такі народ? Пэўна, ён, народ, ужо нараджаецца запраграмаваным на вельмі невысокія жыццёвыя патрэбы. Дзе еўрапеец адламаў бы сабе цэлы кавалак, тутэйшы чалавек адшчыкне кавалачак. І шчаслівы.
Заставалася толькі адзіная на гэты момант радасць: медальён з выяваю маці, які Вітаўт паклаў ва ўнутраную кішэню плашча якраз насупраць сэрца. Медальён грэў душу, вяртаў у маленства. Гарткевіч брыў па горадзе, але быццам не заўважаў апрыклыя аднастайныя будынкі, аўтобусы і тралейбусы з яркай прымітыўнай рэкламаю на баках. Яму ўспаміналася, як малымі яны зімой гулялі-біліся ў снежкі і лядзянкі, летам – у глышкі, цвёрдыя балючыя кавалачкі сухой зямлі. Там, у малалецтве, было, аказваецца, так добра, і нездарма сказаў калісьці мудры чалавек: «Будзь малым, не спяшайся ўцякаць з дзяцінства».
Дома жонка Віялета сустрэла мужа абыякава-пагардлівым позіркам, з’едлівым пытаннем:
– Ну й што новага ў Цэнтры занятасці?
Яна была ў пярэстым, пад леапарда, халаце, які Вітаўт вельмі не любіў. Віялета ведала пра такую нелюбоў і наўмысна апранула халат.
Гарткевіч, стараючыся нейкім чынам замірыцца з жонкаю, шырока ўсміхнуўся, дастаў з кішэні медальён:
– Вось прынёс.
– Што гэта за бляшанка? – ускіпела Віялета. – Можа, у Цэнтры занятасці пачалі асабліва няшчасным бамжам уручаць прызы?
Са свайго пакойчыка выйшла Валькірыя. Яна ўжо прывыкла да амаль штодзённых спрэчак сваіх бацькоў, і твар быў спакойны. Узяла ў рукі медальён, спыталася:
– Што гэта?
– Гэта партрэт тваёй бабулі Веры, – пачаў тлумачыць Вітаўт. – Ты яе, на жаль, не бачыла, бо памерла бабуля да твайго нараджэння.
– Я бачыла яе фатаграфіі. Прыгожая ў цябе была маці, – сказала Віялета.
– Дзякуй, дачка. Ты падобная на бабулю, і таксама вельмі прыгожая.
– Клуб прыгажуноў, дый толькі! – узялася за бакі Віялета. Было відно, што яна не жадае прымірэння, нарываецца на скандал.
Гарткевіч, адчуўшы такое, стараўся ўсё-ткі стрымлівацца. Старанна працёр медальён насоўкай, задуменна прамовіў:
– Васемнаццаць гадоў таму памерла мая мамачка, уручыла Богу сваю душу. Васемнаццаць гадоў, а, здаецца, усё было ўчора. Помню, як мы ставілі помнік з гэтым медальёнам. Тады ішоў дождж. І шумелі мокрыя хвоі на нашых могілках, быццам плакалі.
– Дык ты быў у Цэнтры занятасці ці не? – рэзка перапыніла ягоныя лірычныя ўспаміны Віялета. Яна прасавала бялізну на дошцы, трымала ў руках гарачы прас, і твар быў чырванаваты. Адчувалася нешта нядобрае ў гэтай чырванаватасці.
Але Вітаўт, цалкам адплыўшы ў мінулае, нібы не чуў жонку. Ёйныя злыя словы праляталі міма свядомасці.
– Пастаўлю цябе, мамачка, побач з абразком Маці Божай, – расчулена казаў Вітаўт. Як чорны глухі сон, мінуліся дзесяцігоддзі драпежнага камуністычнага атэізму, і можна было, не хаваючыся, хадзіць у царкву альбо касцёл, хрысціць дзяцей, трымаць у сябе дома на самым пачэсным месцы святыя абразы. Гарткевіч таксама змайстраваў на покуце ў спальні дыхтоўную рэлігійную палічку, дзе былі свечкі, якія дачка Валькірыя запальвала ў адпаведныя дні і адкуль са строгай мудрай журбою глядзеў на людзей лік Дзевы Марыі. Вось да гэтай палічкі ён і накіраваўся. Але дарогу, кінуўшы на прасавальную дошку прас, перагарадзіла Віялета.
– Ты хочаш сказаць, што гэты медальён ажно васемнаццаць гадоў быў на могілках? – звузіўшы светла-карычневыя бліскучыя вочы, пераходзячы на шэпт, сказала яна. – Ажно васемнаццаць гадоў? Паміж магіл, крыжоў... Удзень і ўначы... Паміж смерці і тлену... І ты валачэш яго ў нашую спальню? Але ж у ім – сурокі, чары, насланнё, псота... У ім – хваробы, мае і тваёй дачкі... Здыхай сам, але мы яшчэ хочам жыць!
Яна раптам з дзікай сілаю выхапіла ў Гарткевіча медальён, закрычала:
– Выкіну! Выкіну ў фортку гэтую клятую бляшанку!
На пальцы ў Вітаўта выступіла кроў – так рэзка шмаргануў востры край медальёну па скуры. Віялета ж ірванулася да вакна.
– Не смей! – зароў Гарткевіч. – Не смей!
Ён балюча ламануў жончыну руку, адабраў медальён. Вогненным малаточкам застукала ў скронях. Пацямнела ўваччу. Ён аж пахіснуўся.
– А-а-а! – залямантавала Віялета. Схапіўшы гарачы прас, па-звярынаму ашчэрыўшы зубы, яна тыцнула прасам мужу ў твар. Ён ледзьве паспеў засланіцца рукою, балюча апёкшыся.
– Няўдаліца! Вырадак! Імпатэнт! – шалёна круцілася наўкол яго з гарачым прасам раз’ятраная жонка, рыхтуючыся, нібы кобра, да новага пякучага ўдару.
У Вітаўта смылела рука. Гэтай рукою ён размашыста тыцнуў жонку ў зубы. Яна завалілася спіною на канапу. З вуснаў (імгненна заўважыў Вітаўт) звісла чырвоная нітка сліны і крыві. «Што я раблю?» – жахліва халадзеючы, падумаў ён.
– Садыст! – крыкнула раптам Валькірыя, любімая дачка.
Гарткевіч у нейкім бяспамяцтве ўдарыў і яе. Потым, прыціскаючы да грудзей медальён, падышоў да палічкі, асцярожна паставіў яго побач з абразком Маці Божай, запаліў свечку. Чуў, як за спіною ціха гавораць маці з дачкою, збіраюць рэчы. Ляснулі дзверы. Ён застаўся адзін. Затрымцела цішыня. Так трымціць апошні жоўты лісток на халоднай восеньскай бярозе.
Ён упаў на ложак, тварам у падушку. Як жыць? Дзеля чаго жыць? Навошта жыць, калі ведаеш, што некалі абавязкова памрэш? Толькі што ён ударыў жонку і дачку, ударыў жорстка, балюча. Навошта ён іх ударыў? Хіба нельга было стрымацца, сцярпець, а калі й біць, то словам, а не чыгунным мужчынскім кулаком.
Асабліва невыносна было думаць, што ўдарыў Валькірыю, сваю любімку, сваю кветку. Як спявае Зміцер Вайцюшкевіч:
Ёсць у мяне дочачка.
Яна – адзіночачка.
Навошта зняважыў ударам сваю адзіночачку, даражэй якой няма нікога на цэлым свеце? Пылінкі здзьмухваў з малой, расчэсваў валосікі, мыў-купаў з духмяным мылам у ванне, цалаваў дзіцячую вішнёвую ад цёплай вады попку. І – ударыў!
Гарткевіч глуха застагнаў, укусіў сябе за руку.
Не, не так ён жыве. А як жыць па-інакшаму не ведае. Лопнуў бізнэс, што яшчэ з паўгода таму быў сэнсам усяго. Трэба ўсё пачынаць з нуля, трэба нешта рабіць. Але няма сілаў, ды й няма, шчыра кажучы, жадання зноў упрагацца ў тыя ж самыя калёсы.
Ён перавярнуўся на спіну, ляжаў, заклаўшы рукі за галаву, глядзеў у змрок. Цяклі хвіліны, гадзіны... Заціхаў за вокнамі горад. Заціхаў дом. Паступова глухое дыханне ночы завалодала ўсім. Дзе цяпер Віялета з Валькірыяй? Некалькі разоў званіў па мабільніку, але ў адказ – маўчанне.
Раптам там, дзе была палічка з абразком Маці Божай і куды ён уладкаваў медальён, успыхнула слабое таямнічае святло. Быццам сама сабою ўключылася малюсенькая электралямпачка.
Гарткевіч, не адрываючы позірк ад покуці, павольна ўзняўся, сеў на ложку. Што гэта? Галюцынацыя, белая гарачка?
Святло павялічвалася, пашыралася, з бледнага рабілася жоўтым, залатым, а затым чырвоным. Выступіў са змроку твар Богамацеры. Мудрыя ўсёдаравальныя вочы глядзелі проста ў душу.
Вось святло парывіста затрапятала, нібы падзьмуў моцны вецер, налілося нясцерпнай вогненнай зіхоткасцю, і ён, халадзеючы сэрцам, зразумеў, што прычынаю ўсяму – медальён, які доўгіх васемнаццаць гадоў у дождж, у завіруху, у спёку, удзень і ўначы жыў-існаваў на закінутых вясковых могілках. Гэта магло б падацца недарэчным незразумелым сном, але гэта было яваю.
Ярка-чырвоны аж іскрысты медальён раптам адарваўся ад палічкі, як лёгкі паветраны шарык, узвіўся пад самую столь спальні і быццам прыліп да яе. Здавалася, адтуль ён цікуе, куды паляцець далей.
У Вітаўта ад спалоху закалацілася сэрца. Ён усхапіўся, але не пабег са спальні, а незразумела чаму стаў у поўны рост на ложку, прыляпіўшыся спіною да халоднай сцяны, і неадрыўна глядзеў на медальён. Што гэта? Таемны знак, сігнал? Начны трывожны госць з паралельнага свету? Успомнілася, як у вайсковай вучэльні ўсе смяяліся з курсанта Пупышава. Той, вярнуўшыся ўначы з каравульнай вышкі, дрыжаў ад страху, кінуў прэч карабін і крычаў, што больш не пойдзе на пост, бо да яго толькі што прыходзіў ягоны нябожчык-брат. «Ён пацалаваў мяне ў самыя вусны», – кляўся-бажыўся худзенькі белабрысы Пупышаў. Смяяліся. Не верылі. А праз тры дні Пупышаў застрэліўся падчас каравулу – разуўся, узяў ствол карабіну ў рот і вялікім пальцам правай нагі націснуў на спускавы кручок.
Праз нейкія хвіліны медальён, нібы адшукаўшы ахвяру, павольна, а затым усё хутчэй пачаў лётаць-кружыцца па начной спальні. Прыкладна так лунаюць у небе кордавыя авіямадэлі. З кожным бясшумным і страшным гэтай сваёй бясшумнасцю кругам медальён набліжаўся да Гарткевіча. Вось ужо пачало абдаваць ветрам твар, узвіхурыла валасы.
Што азначаў палёт вогненнага медальёна? Якая злавесная таямніца была ў гэтым нібы рытуальным кружэнні?
«Такога не можа быць. Гэта сон», – ліхаманкава думаў Вітаўт. Ён хацеў узняць рукі, каб адмахнуцца, абараніцца, ды рукі былі як не свае, не падпарадкоўваліся. Ён хацеў крыкнуць, але знік голас.
Медальён зрабіў яшчэ адзін ужо непадуладны воку круг, падскочыў, як шаравая маланка, угору і з усяе сілы ўдарыў Гарткевічу ў грудзі, убіўся, упіўся, уплавіўся ў самае сэрца.
<…>
V
Яны сустрэліся ў Інстытуце траўматалогіі: Антон Даніловіч-Гоцкі, Іван Мастоўскі і Вітаўт Гарткевіч. Так патрэбна было Богу, так патрэбна было Небу, каб яны сустрэліся. Усе трое цяжка параненыя, знявечаныя, але жывыя. Ляжалі пад скальпелем хірурга, пад кропельніцамі, у бінтах, у гіпсе, цярпелі боль і высокую тэмпературу і нават не здагадваліся, што знаходзяцца зусім побач, у суседніх бальнічных палатах.
Першы ачуняў, стаў на ногі Даніловіч-Гоцкі. Павольна хадзіў па бальнічным калідоры, здароўкаўся і жартаваў з медсястрычкамі, абяцаючы напісаць пра іх паэму, напрошваўся, каб узялі яго да сябе ў памочнікі.
– А што вы ўмееце рабіць? – смяяліся медсёстры.
– Я шмат чаго ўмею, – глыбакадумна адказваў паэт. – Хоць я не вялікі скульптар, але магу рабіць маленькіх людзей. Хоць я не доктар, але добра ўмею падслухоўваць шум у чужых вушах.
Сабраўшы купку цікаўных, расказваў пра сваіх вясковых сваячак Хадору і Аксеню. На свае вочы сам іх ужо не пабачыў, але чуў шмат аповедаў ад людзей.
Старэйшая Хадора, калі калгасны брыгадзір не даваў у дровы каня, казала (а было гэта перад самай вайною):
– Скарэй бы ўжо тыя немчыкі прыйшлі.
Калі ж «немчыкі» і сапраўды прыйшлі, дакладней, прыехалі на матацыклетках у Захараўшчыну, і праз нейкі час пачалі зганяць мясцовую моладзь для адпраўкі ў Германію, яна ў летнюю спякоту абвязала галаву вялізнай хустай, намазала шчокі сажай – выдавала сябе за глухую і сляпую бабулю. Вяскоўцы смяяліся:
– Хадора, чаму не пячэш аладкі? Твае ж немчыкі прыйшлі.
Ужо калі скончылася вайна, у тлумны хрушчоўскі час у адзін дзень памерлі ейныя брат Пятрок і сястра Аксеня – учадзелі. Яны ляжалі ў трунах, а Хадора, звар’яцеўшы ад такой неспадзяванкі, хадзіла наўкол, нешта шаптала сама сабе і час ад часу гаварыла нябожчыкам:
– Чаго разлегліся? Дроў у хаце няма, вады. Вазьміце па вядру, прынясіце ў хату халоднай вадзіцы.
Чаму Даніловіч-Гоцкі ў траўматалагічнай бальніцы, у «краіне зламаных касцей», як жартавалі пацыенты, успомніў пра Аксеню і Хадору? Цяжка адказаць. Пэўна, шукала душа нейкага супакаення, нейкага трывалага берагу паміж крыві і пакуты. А толькі ўспаміны аб назаўжды страчаным, але й назаўжды дарагім і незабыўным даюць чалавеку такую трываласць.
У палаце хворых было, як селядцоў у дзежцы – ажно дзевяць чалавек. Самы розны люд і з самымі рознымі траўмамі. У пераважнай большасці маладыя рабочыя з мінскіх заводаў і будоўляў. Гісторыя атрымання траўмы амаль класічная: у дзень зарплаты выпіў з сябрукамі, ішоў, паслізнуўся, ачуняў – гіпс! Вырваныя нечаканым калецтвам са звычнага жыцця, гэтыя людзі, яшчэ ўчора такія здаравякі-магуты, у імгненне вока ператварыліся ў статак істэрычных капрызлівых самцоў. Рэзаліся ў карты ў падкіднога. Лапалі медсястрычак за ўсе іхнія выпукласці-акругласці. Гаварылі толькі пра сэкс і гарэлку. Паэт паспрабаваў быў заікнуцца пра палітыку і эканоміку, ды яго адразу ж абсеклі:
– Ты што, блін, разумнейшы за ўсіх?
Можа ён і быў разумнейшы за шмат каго з іх, але менавіта гэты розум даў яму самую правільную ў падобнай сітуацыі каманду: «Не лезь. Не вытыркайся. Пражыві непрыкметна».
Жыць-існаваць у гэтым вэрхале з такой устаноўкаю было для гаваркога Антона надзвычай цяжка. Ды што паробіш? Як кажуць: жыццё кароткае – крышку пацярпі. Даводзілася цярпець, выслухоўваючы ў свой адрас перлы прыкладна такога кшталту:
– Ну ты й храпеш ноччу! Як кабан, якога рэжуць.
І Даніловіч-Гоцкі ратаваўся чытаннем. У прыватнасці, прачытаў, накрыўшы галаву падушкаю, біяграфію Адольфа Гітлера. Аказваецца, на германскага фюрэра было ажно сорак замахаў. І ўсе няўдалыя. «Мяне беражэ Бог! » – крычаў Гітлер на шматтысячных мітынгах і падчас выступленняў у рэйхстагу. Уся штуковіна аднак была ў тым, што Бог і сапраўды бярог Адольфа, але бярог для таго, каб фюрэр на свае вочы пабачыў абсалютны крах фашысцкай сістэмы, ператварэнне ў чорны дым і шэры попел задуманага нацыстамі тысячагадовага рэйху. Лепей было б яму загінуць у ліпені 1944 года ад бомбы графа Шуленберга.
Лявон Кукарэка, што прыносіў у траўматалогію кніжкі і сякія-такія немудрагелістыя прадукты, аднойчы сказаў:
– А чаго ты топчашся адзін у калідоры? Тут жа лечыцца Іван Мастоўскі. Яго
